SHQIPERIA DHE INTEGRIMI EUROPIAN

Hyrje

“E duam Shqipërinë si gjithë Europa”

Është vetëm një nga parullat më të dëgjuara mes protestuesve që u ngritën për të shembur regjimin e vjetër diktatorial në Shqipëri. Kjo ishte një parrullë e cila materializonte një ëndërr të cilën populli shqiptar kishte në ato momente historike për vendin tonë. Dhe në një farë mënyre u bë edhe motoja e vendit tonë në vitet në vijim. Por edhe në ato momente mes njerëzve ishte e qartë se një gjë e tillë do të kërkontë punë e mund të madh, si dhe një kohë e gjatë për t’u realizuar. Kjo ishte e qartë për një popull i cili kishte qënë i detyruar të jetonte në një gjendje të rëndë dhe në izolim.

Aspirata e Shqipërisë për t’iu bashkuar Europës mori jetë që nga fillimi i viteve ’90, menjëherë pas shembjes së regjimit komunist. Është mjaft domethënës fakti që për shqiptarët, ideja e ndryshimit u njëhsua me bashkimin me familjen e madhe europiane. Rruga e vetme për t’u ndarë me izolimin tragjik dhe prapambetjen e thellë ekonomike u njehsua me integrimin Europian, përmes ndërtimit të demokracisë dhe ekonomisë së tregut.

Pas vendosjes së marrëdhënieve diplomatike të Shqipërisë me Bashkimin Europian në vitin 1990, të dy palët nënshkruan Marrëveshjen për Tregtinë dhe Bashkëpunimin në vitin 1992, e cila konkretizoi për herë të parë përpjekjet shqiptare për afrim dhe ndihmë nga Bashkimi Europian. Në vijim të kësaj marrëveshjeje, Shqipëria mundi të përfitonte nga regjimet preferenciale tregtare që Bashkimi Europian u ofronte vendeve të treta.

Që në vitin 1991 vendi ynë u bë përfitues i një ndihme ekomike nga Bashkimi Europian. Kjo ndihmë u ofrua në një pjesë të sajën në formën e një kredie për investime, dhe një pjesë tjetër në formën e një granti për çështjet më emergjente. Këtu nuk do lënë pa përmendur edhe ndihmat në bazë ushqimore, e cila erdhi në vendin tonë menjëherë pas rënies së regjimit.

Menjëherë pas kësaj Bashkimi Europian lidhi me vendin tonë një marrëveshje ekonomiko-tregtare, Marrëveshjen jo-preferenciale të tregtisë dhe Bashkëpunimit ekonomik, marrëveshje e cila hyri në fuqi në dhjetor 1992[1]. Kjo marrëveshje parashikonte që vendi ynë mund të kryente marrëdhënie tregtare me vendet e Unionit, por nuk kishte përparësi. Kjo për faktin se tregu ynë është jo i një rëndësie potenciale, gjë që vjen nga fakti se vendi ynë ka në popullsi të vogël, me një fuqi të vogël blerëse, si dhe nga fakti se mallrat tona nuk ishin të konkurueshme në tregun e madh të Unionit.

Me ndërhyrjen e Bashkimit Europian në ndihmë të vendit tonë, filluan dhe indikacionet e institucioneve të BE-së në funksion të afrimit të parametrave të vendit tonë sipas modelit që ky institucion ofronte. Që prej kësaj kohe Shqipëria ka pasur një model të cilin duhej të aplikonte për të qënë edhe ajo në të ardhmen pjesë e këtij institucioni.

Gjatë viteve 1991-1996 ndihma e përgjithshme e BE për vendin tonë llogaritet në një shifër që shkon në rreth 511 milionë euro, një pjesë e së cilës përfshinte asistencë teknike, si konsulencë në sektorë të ndryshëm të ekonomisë e administratës, trainime e studime; ndërsa pjesa tjetër është akorduar për investime në infrastrukturë, në sektorin e prodhimit, në atë shoqëror, në administratën publike dhe në zhvillimin rajonal. Shqipëria dëshmoi premisa të mira për një zhvillim të shpejtë, të cilat rreth vitit 1995 i shtynë autoritetet e shteti shqiptar të bënin hapat e parë për nisjen e negociatave për marrëveshjen e asocimit pranë Bashkimit Europian. Ky vit përkon edhe me anëtarësimin e Shqipërisë në Këshillin e Europës, akt që dëshmonte për kontributin e madh për demokracinë në Shqipëri.

Kriza politike e mesit të viteve 90, e rënduar më tej nga kaosi i përgjithshëm në vend si pasojë e përmbysjes së skemave piramidale, shkaktuan ngrirjen e marrëdhënieve të vendit tonë me BE-në deri në një kohë tjetër të papërcaktuar, kur gjendja politike dhe situata e përgjithshme të ishte më e favorshme. Pavarësisht nga ripërtëritja e këtyre marrëdhënieve, si edhe kontributi i BE-së për përshpejtimin e reformave, gjendja vazhdonte të mbetej e nderë. Goditjet e rënda që kishin marrë shteti dhe ekonomia në vend, për shërimin e të cilave do të nevojiteshin vite, nxitën shqetësimin dhe skepticizmin e BE-së për t’i ngritur marrëdhëniet kontraktuale me Shqipërinë në një nivel më të lartë.

Zhvillimet tronditëse të fundviteve ‘90 në rajon, kriza e Kosovës dhe më tej konflikti etnik në Maqedoni e shtynë Bashkimin Europian t’i kushtonte gadishullit ballkanik një vëmendje më intensive. Vendet e tjera të rajonit, ashtu si edhe Shqipëria, kishin patur një rrugë të vështirë e plot dështime drejt forcimit të demokracisë dhe zhvillimit të ekonomisë, në ndryshim nga simotrat e tyre të Europës Qendrore dhe Lindore. Për të shmangur mundësinë e kultivimit të një vatre tensionesh në skajin juglindor të Europës, Bashkimi Europian u vendos të ofronte një qasje rajonale për vendet ballkanike, e cila evoloi më tej në të ashtuquajturin “Proces i Stabilizim Asocimit”.

Në këtë këndvështrim mund të themi me plot gojën se kjo parullë e hedhur në sheshet e protestës në ato vite, vazhdon të mbetet aktuale edhe në ditët tona, po aq sa edhe atëherë kur njerëzit brohorisnin në sheshet e protestave kundër regjimit komunist. Kjo për faktin se vendi ynë ndodhet ende larg kërkesave europiane të kohës, me shumë probleme të brendshme. Më të rëndësishmet dhe më të prekshmet prej këtyre problemeve ngelen çështjet politike, dhe sidomos problemet sociale dhe ekonomike, të gërshetura këto të fundit me njëra-tjetrën.

Sot ne përjetojmë një realitet krejt tjetër. Përpjekjet për të hedhur hapa para në rrugën drejt një vendi dhe një jete europiane, janë materializuar me suksese të dukshme. Por ka ende mjaft punë dhe rrugë për të bërë. Dhe natyrisht lind pyetja: “Edhe sa kohë do të na duhet për ta bërë Shqipërinë siç është sot Europa?”

Vendi ynë tentoi që në vitin 1995, kërkesë zyrtare kjo, pas daljes nga gjendja emergjente e tranzicionit të sistemeve, që të hapeshin negociatat për një marrëveshje asociimi drejt Bashkimit Europian. Por në këtë kohë rezultat nuk mund të ishin ende pozitive, pasi edhe progresi i vendit tonë ende nuk ishte në nivelin e duhur, vlerësim ky i bërë pas kësaj kërkese. Me këtë rast Komisioni i BE që u morr seriozisht me këtë vlerësim, vuri në dukje edhe përparësitë që duhet të ndiqte vendi ynë në kuadër të rrugës së tij për integrimin drejt BE-së. Kështu në vlerësimin për mundësitë e tregtisë së lirë të mallrave dhe shërbimeve vendi ynë ishte ende shumë larg parametrave dhe kërkesave të Unionit në këtë drejtim, dhe si të tillë e quajtën kërkesën e vendit tonë si “hap të parakohshëm”.

Një hap tjetër mjaft i rëndësishëm në këtë drejtim, u hodh në tetor 1999, kur Unioni i ofroi Shqipërisë disa koncesione tregtare, duke hequr një pjesë të taksave dhe barrierave tarifore për një pjesë të mallrave të eksportuara nga Shqipëria drejt vendeve të Bashkimit Europian. Me këtë akt u bë e mundur edhe një njohje më e mirë e tregut europian me atë se çfarë ofronte vendi ynë në këtë drejtim.

Por kërkesë parësore për Unionin ishte transformimi i vendit tonë në një demokraci me baza të qendrueshme, ku në themel të saj të qëndronin institucione të forta të mbështetur nga një ekonomi e zhvilluar dhe e qëndrueshme duke iu referuar konkurencës dhe tregtisë së lirë të mallrave. Tashmë Shqipëria është futur në atë rrugë që ajo e kërkoi me ngulm për mjaft vite me radhë. Ky është ai që quhet proçesi i Stabilizimit dhe i Asociimit.

Në këtë proçes të gjatë dhe jetik jo gjithçka është detyrë e qeverrive që janë në pushtet. Aty ka mjaft vend edhe për kontributin e qytetarëve të vendit tonë. Madje mund të themi se kontributi i tyre mund të jetë po aq i rëndësishëm sa edhe ai i qeverrisë që drejton vendin. Kjo gjë do të thotë përgjegjësi, përkushtim dhe korrektësi nga ana e qytetarëve të vendit tonë në rrugën drejt një jetë më të mirë për të gjithë.

Pikërisht në këtë kohë, jo rastësisht në koiçidencë edhe me fitoren e forcave demokratike 22 mars 1992, që nënshkruhet më 11 maj 1992 në Bruksel e para dhe e vetmja (deri me sot) marrëveshje kontraktuale midis Shqipërisë dhe KE: Marrëveshja e Tregtisë dhe Bashkëpunimit Ekonomik dhe Tregtar, që hyri ne fuqi me 1 Dhjetor 1992, për një periudhë 10 vjeçare, automatikisht e ripërtëritshme. Kjo tregon qartë se Bashkimi Europian i vlerëson në mënyrë të veçantë proçeset demokratike dhe reformat ekonomike e sociale.

Sipas kësaj marrëveshje Shqipëria dhe BE i njihnin respektivisht njëra-tjetrës statusin e “kombit më të favorizuar” sipas rregullave të GATT (Marrëveshja e përgjithshme e vitit 1947 mbi tarifat doganore dhe tregtinë). Në të vërtetë, edhe pse duke parashikuar faktin që produktet shqiptare nuk do ti nënshtrohen taksimit specifik, ajo pati më tepër rëndësi në aspektin politik, se sa në atë ekonomik.[2] Pra ajo marrëveshje ishte më tepër një sukses politik si dhe vlerësim i proçeseve demokratike që po zhvilloheshin në vendin tonë. Nuk mund të mendojmë ndryshe kur në tekstin e marrëveshjes gjithshka ishte e qartë: Shqipëria dhe KE bashkëpunonin për realizimin “në kohën e duhur dhe kur të jenë përmbushur kushtet për nënshkrimin e një marrëveshjeje asocimi”.

KREU I: PROÇESII ZGJERIMIT EUROPIAN PËR BALLKANIN PERËNDIMOR. RASTI I SHQIPËRISË

1. HISTORIA E BASHKIMIT EUROPIAN

Shtytja fillestare për themelimin e çka më vonë do të bëhej Bashkimi Europian ishte dëshira për ta rindërtuar Europën pas ngjarjeve shkatërrimtare të Luftës II Botërore, ashtu si edhe vullneti i mirë për të parandaluar shpërthimin e konflikteve të ngjashme në të ardhmen. Me këtë synim, të shumtë ishin ata që mbështetnin idenë e krijimit të një lloj federate apo qeverie europiane. Adenauer, Çërçill, de Gasperi, Shuman e të tjerë vendosën të bindnin popujt e tyre të hynin në një epokë të re[3].

Në vitin 1946, Çërçilli mbajti një fjalim në Universitetin e Zyrihut, ku bëri thirrje për “Shtetet e Bashkuara të Europës”[4], të ngjashme me Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Rezultati i menjëhershëm i këtij fjalimi ishte themelimi i Këshillit të Europës. Megjithatë, Këshilli i Europës ishte (dhe mbetet) një organizatë e pafuqishme, një ekuivalente rajonale e Kombeve të Bashkuara (ndonëse ka krijuar pushtet në fushën e të drejtave të njeriut, nëpërmjet Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut).

Bashkimi Europian u krijua nga Komuniteti Europian i Qymyrit dhe Çelikut, i cili I filloi negociatat në Paris më 15 shkurt 1951[5] nga gjashtë vende: Belgjika, Gjermania Perëndimore, Franca, Italia, Luksemburgu dhe Hollanda. Synimi i tij ishte të bashkonte burimet e çelikut dhe qymyrit të shteteve anëtare, në mënyrë që të shmangte një luftë tjetër në Europë. Kjo ide ishte frymëzuar nga një plan i zyrtarit francez Zhan Mone, me mbështetjen e ministrit të jashtëm francez Robert Shuman. Shumani kishte shpallur propozimin e tij për krijimin e një Europe të “organizuar”, e cila sipas tij ishte e domosdoshme për ruajtjen e marrëdhënieve paqësore. Ky propozim, i njohur më vonë në histori si “Deklarata e Shumanit’, konsiderohet si nismëtar i embrionit të Bashkimit Europian. Britanikët, gjithashtu të ftuar të merrnin pjesë në këtë iniciativë, refuzuan me pretekstin e sovranitetit kombëtar.

Gjashtë vendet anëtare të Komunitetit Europian të Karbonit dhe Çelikut vazhduan përpjekjet për të krijuar një Komunitet Europian të Mbrojtjes dhe një Komunitet Politik Europian. Synimi ishte krijimi i një ushtrie të përbashkët europiane, më mënyrë që Gjermania të mund të fillonte pa rrezik procesin e riarmatimit, për të dhënë kontributin e saj kundër kërcënimit sovjetik. KPE kishte për qëllim themelimin e një federate të shteteve europiane. Sidoqoftë, iniciativa u braktis pasi u hodh poshtë në parlamentin francez. Ideja e këtyre dy institucioneve, e cila u la mënjanë për vite të tëra, mori përsëri jetë në zhvillimet e mëvonshme, si shtylla e Politikës së Përbashkët të Jashtme e të Sigurisë, themeluar nga Traktati i Maastrihtit.

Gjashtë vendet anëtare vijuan përçapjet për të thelluar integrimin e tyre, duke themeluar Komunitetin Ekonomik Europian dhe Komunitetin Europian të Energjisë Bërthamore. Synimi i KEE ishte të krijonte një bashkim doganor mes gjashtë anëtarëve themelues, të bazuar në konceptin e “katër lirive”: liria e lëvizjes së lirë të mallrave, shërbimeve, kapitalit dhe

njerëzve. Tarifat doganore ndërmjet gjashtë vendeve u hoqën plotësisht deri në vitin 1968 dhe u vendosën politika të reja të përbashkëta, sidomos për tregtinë dhe bujqësinë. KEEB kishte për qëllim centralizimin e burimeve joushtarake bërthamore të këtyre vendeve. KEE, i themeluar nga Traktati i Romës (1957), ishte pa dyshim komuniteti më i rëndësishëm dhe më vonë u pagëzua me emrin e thjeshtë Komuniteti Europian.

Bashkimi Europian përbëhet nga vende sovrane, të cilat e kanë përqendruar sovranitetin e tyre në shumë fusha me rëndësi themelore ëpr qytetarët e tyre. Bashkimi Europian ka krijuar një monedhë të përbashkët dhe një treg të përbashkët në të cilin njerëzit, shërbimet, mallrat e kapitalet lëvizin lirisht. BE përpiqet të bëjë të mundur që, nëpërmjet përparimit shoqëror dhe konkurrencës së ndershme, sa më shumë njerëz të përfotijnë nga të mirat e tregut të përbashkët.

Bazat e Bashkimit Europian përcaktohen në disa traktate, ndër të cilët do të përmendnim:

1. Traktatin e Parisit, me të cilin u themelua Komuniteti Europian i Qymyrit dhe Çelikut në vitin 1951

2. Traktatet e Romës, (1957) ku u krijuan Komuniteti Ekonomik Europian dhe Komuniteti Europian i Energjisë Bërthamore. KEE ishte zanafilla e në epoke të re në historinë europiane. Kur i referohemi “Traktatit të Romës”, bëhet fjalë për traktatin themelues të Komunitetit Ekonomik Europian[6].

3. Traktatit i Mastrihtit, (1993) ku KEE u pagëzua thjesht “Komuniteti Europian” dhe u krijua Bashkimi Europian, duke i shtuar fusha të reja bashkëpunimi ndërqeveritar sistemit të komuniteteve. Po ashtu, ky traktat vendosi edhe synime të reja për vendet anëtare: bashkimin monetar deri në vitin 1999, nënshtetësinë europiane, politika të reja të përbashkëta – përfshirë politikën e përbashkët të jashtme e të sigurisë[7].

Institucionet kryesore të BE

Këshilli i Europës

Këshilli i Europës konsiston në takime të rregullta të kryetarëve të qeverive dhe/ose shteteve anëtare të Bashkimit Europian së bashku me Presidentin e Komisionit Europian. Roli i Këshillit të Europës është i dyanshëm. Së pari, ai siguron direktiva të përgjithshme politike për BE-në dhe së dyti, shërben për zgjidhjen e problemeve që kanë mbetur të pazgjidhura në nivelin e Këshillit të Ministrave. Këshilli i Europës ka ka qenë institucioni që i ka dhënë formë më tepër procesit të integrimit europian. Ai ka shërbyer si një arkitekt kushtetute, duke marrë vendimet më të rëndësishme, për shembull lidhur me zgjerimin e BE-së dhe bashkimin ekonomik e monetar. Po ashtu Këshilli i Europës ka vendosur planin e punës së procesit të integrimit; dhe së fundi, ka marrë vendime të rëndësishme për një gamë të gjerë çështjesh.

Këshilli i Ministrave

Anëtarët e Këshillit të Ministrave janë ministrat e qeverive të vendeve anëtare të BE-së, të cilët përfaqësojnë qëndrimet e qeverive të tyre. Në të vërtetë nuk ka një ‘Këshill’ të vetëm, por disa ‘Këshille’. Kjo do të thotë që kur diskutohet për një çështje ekonomike, Ministrat e Ekonomisë së vendeve anëtare të BE-së mblidhen në Këshillin e Ekonomisë dhe Financës, ose kur diskutohet për një çështje bujqësore Ministrat e Bujqësisë mblidhen në Këshillin e Ministrave të Bujqësisë[8].

Këshilli i Ministrave është organi kryesor vendimmarrës i BE-së, gjë që nënvizon se shtetet anëtare të BE-së e kanë lëshuar pushtetin dhe dëmtuar sovranitetin e tyre vetëm në një masë të vogël. Po të krahasohen pushtetet e Këshillit të Ministrave, si përfaqësues i interesit kombëtar, me ato të Komisionit ose Parlamentit Europian, si përfaqësues të interesit komunitar (mbikombëtar), shihet se ende Këshilli i Ministrave ka më tëpër kompetenca lidhur me çështjet vërtet delikate dhe themelore të shteteve anëtare. Ai ka pushtet legjislativ dhe ekzekutiv. Në rast se do të provonim ta fusnim Këshillin e Ministrave në ndarjen klasike të pushteteve në legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor, ku përkatësisht këtë pushtet e kanë parlamenti, qeveria dhe gjykatat, Këshilli luan më tepër rolin e parlamentit. Disa nga vendimet e marra nga Këshilli i Ministrave mund të jenë të ligjërisht të detyrueshme për shtetet anëtare dhe disa të tjera jo. Meqënëse vendimet në Këshillin e Ministrave merren me shumicë votash, vendet me popullsi më të madhe që kanë në dispozicion më shumë vota, ndikojnë më tepër në marrjen e vendimeve.

Komisioni Europian

Komisioni Europian përbëhet nga komisionerët dhe nga një numër i vogël nëpunësish (afërsisht 21,000 të punësuar), po të merren parasysh qëllimi, funksionet dhe përgjegjësitë e tij. Për momentin, vendet e mëdha përsa i përket numrit të popullsisë kanë të drejtën të emërojnë dy komisionerë në Komisionin Europian, ndërsa vendet më të vogla vetëm një. Teorikisht të gjithë komisionerët janë të barabartë, por gjatë kohës ka lindur një lloj hierarkie midis tyre, e kushtëzuar nga rëndësia praktike që paraqet fusha për të cilën ata janë përgjegjës. Në veçanti është rritur rëndësia e presidencës së Komisionit.

Komisioni Europian është një kombinim i roleve administrative, ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore. Por nëse përsëri do të mundoheshim ta klasifikonim këtë institucion sipas ndarjes klasike të pushteteve të përmendur më lart, Komisioni Europian është më tëpër i ngjashëm me qeverinë[9].

Së pari, Komisioni propozon legjislacion lidhur me shtyllën e parë të BE-së, që ka të bëjë me tregun e përbashkët europian, politikat bujqësore, strukturore dhe ato të tregtisë.

Së dyti, Komisioni ekzekuton ose zbaton legjislacionin në fushat e përmendura më sipër.

Së treti, së bashku me Këshillin e Ministrave, Komisioni Europian vendos për buxhetin e BE-së.

Së katërti, Komisioni zhvillon marrëdhëniet me jashtë në formën e marrëveshjeve që negociohen me vendet e treta, lidhur me tregtinë, ndihmën dhe asocimin, duke përfaqësuar BE-në në këto negociata.

Së fundi, Komisioni vepron si ‘gardian i marrëveshjeve’ të arritura midis shteteve anëtare të BE-së. Ai ka të drejtën të çojë shtetet anëtare në Gjykatën Europiane të Drejtësisë, kur ka zëra që pretendojnë për mospërmbushje të detyrimeve që rrjedhin nga marrëveshjet.

Parlamenti Europian

Parlamenti Europian zgjidhet në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe përfshin anëtarë nga të gjitha vendet anëtare të BE-së me një mandat 5-vjeçar. Me zgjerimin e ri në lindje të BE-së, numri i europarlamentarëve duhet t’i kalojë të 700 vetët. Duhet thënë se Parlamenti Europian nuk është një aktor kryesor në marrëdhëniet me jashtë të BE-së, por roli i tij po vjen duke u rritur.

Pushtetet e Parlamentit Europian kanë të bëjnë me legjislacionin, buxhetin, marrëveshjet me jashtë dhe emërimet. Megjithëse Parlamenti nuk ka pushtetin të propozojë legjislacion, ai duhet të konsultohet në pothuaj të gjithë legjislacionin e Komunitetit Europian, duke ushtruar kështu një lloj kontrolli demokratik mbi vendimet e marra nga BE. Sidoqoftë, pavarësisht nga emërtimi, institucioni i Parlamentit Europian është shumë larg asaj çka kuptohet me parlament në teorinë klasike të ndarjes së pushteteve dhe që mishërohet në parlamentet kombëtare.

Gjykata Europiane e Drejtësisë

Ky institucion i përbërë nga një gjykatës për çdo shtet anëtar, të cilët zgjidhen nga qeveritë kombëtare për një periudhë të përsëritshme 6-vjeçare, ka autoritetin më të lartë ligjor në BE.

Gjykata Europiane e Drejtësisë ka tri funksione kryesore. Ajo ndihmon të sigurohet që institucionet e BE-së nuk e kapërcejnë autoritetin e tyre, ndihmon në zgjidhjen e mosmarrveshjeve dhe konflikteve midis institucioneve të BE-së dhe shteteve anëtare dhe, së fundi, ndihmon të sigurohet pranimi i ligjeve të Komunitetit Europian nga ana e shteteve kombëtare. Rastet e shqyrtuara nga Gjykata Europiane e Drejtësisë dhe vendimet e marra nga ana e saj kanë ndihmuar në vendosjen e supremacisë së të drejtës komunitare mbi atë kombëtare, kur këto të drejta janë në konflikt me njëra-tjetrën.

2. Integrimi europian dhe rëndësia e tij për Shqipërinë

Integrimi nuk duhet keqkuptuar si eleminim i thjeshtë kufijsh, një fshirje e beftë e tyre, gjë e cila do të bëjë të mundur lëvizjen e lirë drejt vendeve më të pasura të Europës. Integrim për popujt që janë pjesëtarë të këtij Unioni nuk do të thotë të braktisësh vendin tënd për të punuar e ndërtuar jetesën në një vend më tërheqës nga ana e cilësisë së jetesës. Përkundrazi, integrim do të thotë zhvillim i brendshëm i vendit bazuar në resurset ekonomike, demografike, kulturore, etj.

Integrimi në Bashkimin Europian nënkupton, në radhë të parë, përafrimin dhe përqafimin e vlerave themelore mbi bazën e të cilave është ndërtuar dhe jeton ky organizëm i madh ndërshtetëror: Demokracia, shteti i së drejtës, mbrojtja e të drejtave të njeriut, mbrojtja dhe respektimi i të drejtave të pakicave kombëtare.

Të gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Europian funksionojnë mbi bazën e demokracive liberale, në të cilat shteti i së drejtës është i konsoliduar, ligji është i barabartë për të gjithë dhe të drejtat e njeriut janë të shenjta. Përqafimi i vlerave të demokracisë është vendimtar dhe themelor për vendet që aspirojnë për anëtarësim në Bashkimin Europian. Në këto rrethana, një pjesë e konsiderueshme e ndihmës së akorduar nga BE për vendin tonë synon pikërisht në ndërtimin e këtyre vlerave. Madje mund të thuhet se është pjesa ku ky institucion ka investuar më shumë dhe ku ka kërkuar më shumë llogari kundrejt klasës politike shqiptare.

Së dyti, kërkohet një ekonomi funksionale tregu, e cila të jetë e aftë t’i bëjë ballë presioneve konkurruese dhe forcave të tregut brenda BE-së.

Përmbushja e dy kritereve të mësipërme, së bashku me detyrimin bazë për të adoptuar legjislacionin e Bashkimit Europian, të ashtuquajturin acqui communautaire[10], janë parakushti kryesor për të mundësuar futjen e shteteve të tjera në Bashkimin Europian. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht një kopjim i legjislacionit të vendeve europiane, por implemetimi i parimeve bazë të këtij legjislacioni, përshtatur kushteve të vendit tonë. Vetë Bashkimi Europian është i ndërtuar mbi parimin e ruajtjes së identiteteve kombëtare, duke i ruajtur me fanatizëm vlerat më të mira që këto vende e popuj zotërojnë.

Për shkak të një historie të gjatë izolimi të Shqipërisë si dhe prej një sërë vështirësish ekonomike, në vendin tonë integrimi perceptohet shpesh si mundësi e mirë për të lëvizur lirshëm nëpër Europë. Këtu nuk duhet lënë në harresë fakti se kjo lehtësi vjen vetëm si rezultat i konsolidimit të demokracisë dhe zhvillimit të ekonomisë.

Procesi i integrimit duhet kuptuar si një program i tërë reformash që e afron Shqipërinë me modelin europian të shtetit, demokracisë dhe funksionimit të ekonomisë dhe qeverrisjes, dhe jo e parë ngushtë dhe thjesht si lëvizje e lirë drejt vendeve të perëndimit. Së dyti, procesi duhet të përfshijë angazhimin e të gjithë aktorëve të shoqërisë, e jo vetëm të qeverrisë. Në mënyrë të veçantë shoqëria civile dhe grupet e ndryshme të interesit kanë detyra po aq të rëndësishme dhe me rëndësi kombëtare në kuadër të këtij integrimi.

Siç e kemi përmendur që në fillim, në aspektin politik Shqipëria kërkoi zyrtarisht që në fillim të vitit 1995 hapjen e negociatave për një marrëveshje asociimi me BE-në. Komisoni i BE-së ndërmori një vlerësim të anës ekonomike në Shqipëri. Pas këtij vlerësimi mbi mundësinë e tregtisë së mallrave, kapitaleve dhe shërbimeve në Shqipëri u konkludua se ky hap i kërkuar zyrtarish nga shteti shqiptar ishte i parakohshëm[11]. Kjo, në një farë mënyre ishte edhe një vlerësim për mënyrën se si ishin perceptuar indikacionet dhe ndihma që Bashkimi Evropian i kishte ofruar vendit tonë.

Që në fillimin e lëvizjeve demokratike në Shqipëri, BE ishte gjendur pranë qeverive demokratike të vendit tonë të dala pas rënies së regjimit komunist. Kështu në një vlerësimtë bërë për dhjetëvjeçarin 1991-2001, shteti shqiptar ka përfituar nga ndihma e BE-së rreth 1 miliard e 50 milion euro. Një pjesë e tyre janë dhënë si kredi për qeverrinë shqiptare, kurse pjesa me e madhe e tyre eshtë dhënë në formën e granteve. Një ndihmesë të madhe në zbatimin dhe zhvillimin e reformave ekonomike në Shqipëri ka dhënë edhe programi PHARE.[12] Shifra e investuar në Shqipëri në kuadër të këtij programi vetëm për vitet 1994-1996 arrin në 190 milion euro.

Pas ngjarjeve të vitit 1997 programet morën një natyrë tjetër duke u bërë edhe më konkretë në mjedisin e prekshëm prej popullit shqiptar. Ato u fokusuan te mbështetja në infrastrukturë, në sektorin e prodhimit, atë shoqëror, në mbështetjen e fushave si administrata publike, doganat drejtësia, etj.[13]

Një pikë kthese në marrëdhëniet e Shqipërisë me BE u duk se do të shënohej pikërisht në vitin 1995, pasi vendi ynë kishte shënuar disa suksese të dukshme në disa sfera të jetës së vendit. Por kjo, siç e kemi thënë edhe më lart, u duk që nuk mjaftonte.

Pika e vërtetë e kthesës ndodhi në Samitin e Zagrebit në nëntor 2000. aty u vendos që të bëhej një hap mjaft i madh para edhe në marrdhëniet e Shqipërisë me BE-në. Këtu u vendos të ngrihej një komision i nivelit të lartë Shqipëri – BE, i cili do të vlerësonte proçesin e reformave të bëra nga vendi ynë. Ishte ky komision që dha dritën jeshile për hapjen e negociatave me Shqipërinë për të arritur në nënshkrimin e marrëveshjes së Stabilizimit dhe Asociimit në qershor 2002.[14]

Marrëveshja e Stabilizimit dhe Asociimit është hapi i parë i madh i rrugës së gjatë që Shqipëria duhet të bëjë që të arrijë të bëhet anëtar me të drejta të plota i Bashkimit Evropian. Ajo gjithashtu është edhe faza me e vështirë për të gjitha vendet që aspirojnë të jenë anëtare.

Sipas kushteve të kësaj Marrëveshjeje palët marrin përsipër të zbatojnë në praktikë një seri të tërë parimesh. Ato përfshijnë një spekter të tërë çështjesh, jashtëzakonisht të gjerë, që fillojnë nga respekti për të drejtat e njeriut dhe deri tek vendosja e një sistemi demokratik që bazohet në zbatimin dhe respektimin e ligjit, që nga vendosja e plotë e ekonomisë së lirë të tregut dhe deri tek lufta kundër krimit të organizuar dhe trafikut të paligjshëm.[15]

Por çfarë është në vetvete marrëveshja e stabilizimit dhe asociimit në vetvete. Ajo është një marrëdhënie kontraktuale midis një modeli të përparuar siç është BE dhe një vendi në tranzicion, me një dëshirë dhe tendencë drejt këtij modeli të përparuar. Ajo ofron një dinamikë të veçantë në marrëdhënie me BE-në për ndihmën që kjo e fundit do të ofrojë për të përmirësuar nivelin dhe sistemin e qeverrisjes. Thënë me fjalë të tjera ka si qëllim të rrisë aftësitë e shtetit për t’u ofruar qytetarëve stabilitet dhe garanci, zhvillim të ekonomisë të bazuar te tregu i lirë me qëllim që ky treg të gjenerojë rritjen e punësimit dhe të mirëqënies së popullsisë.

Gjithashtu kjo marrëveshje me asistencën e BE-së synon krijimin e një zone tërheqëse ekonomike për investimet e huaja, promovimin e marrëdhënieve tregtare me BE-në si dhe krijimin e strukturave të qëndrueshme në polici, shërbimin civil, në sistemin bankar, në krijimin e një sistemi mediatik të lirë dhe deri tek shërbimet për menaxhimin e kufijve dhe emigracionin.[16]

Këtu fiton vlerë të veçantë angazhimi dhe bashkëpunimi në drejtësi dhe në punët e brendshme. Kjo do të thotë bashkëpunim mbarë europian për çështjet e policisë dhe ato të anës juridike, për kontrollin e kufijve dhe të emigracionit. Kjo është një pikë shumë me rëndësi për të gjitha vendet europiane për hapjen e kufijve të brendshëm dhe për lëvizjen e lirë.

Objektivi teorik dhe praktik i strategjisë europiane është integrimi gradual i vendeve ballkanike në zonën europiane. Parimet mbi të cilat do të bëhet ky integrim janë të tjeshta dhe të detyrueshme. Për plotësimin e tyre ka një rakordim të palëve të interesuara për integrim dhe vetë BE merr përsipër të mbështesë dhe përkrahë këtë proçes duke finkurajuar reformat politike, shoqërore dhe ekonomike që këto vende janë të detyruara të kryejnë në kuadër të këtij proçesi.[17]
Me hyrjen në fuqi të MSA, një nga detyrimet është ngritja e strukturave te përbashkëta BE – Shqipëri (Këshilli i Stabilizim Asociimit, Komiteti i Stabilizim Asociimit dhe Nën-komitetet përkatëse)[18], të cilat do të mbikëqyrin zbatimin dhe realizimin e Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit. Këto struktura të përbashkëta BE – Shqipëri, shtrihen ne tre nivele:
1. Këshilli i Stabilizim Asociimit, i cili mbikëqyr zbatimin dhe realizimin e Marrëveshjes dhe që shqyrton çdo çështje madhore që del në kuadër të kësaj Marrëveshjeje, si dhe ato çështje dypalëshe ose ndërkombëtare me interes të përbashkët. Në Këshillin e Stabilizim Asociimit marrin pjesë anëtarë të Këshillit të Bashkimit Evropian dhe anëtarë të Komisionit të Komuniteteve Evropiane, nga njëra anë, dhe anëtarë të Qeverisë shqiptare, nga ana tjetër.
2. Këshilli i Stabilizim Asociimit ndihmohet gjatë zbatimit të detyrave të tij nga Komiteti i Stabilizim Asociimit,i përbërë nga përfaqësues të Këshillit të Bashkimit Evropian dhe përfaqësues të Komisionit të Komunitetit Evropian, nga njëra anë,dhe përfaqësues të Qeverisë së Shqipërisë, nga ana tjetër. Detyrat e Komitetit të Stabilizim Asociimit vendosen nga Këshilli i Stabilizim Asociimit. Komiteti i Stabilizim-Asociimit në përgjithësi garanton vazhdimësi të marrëdhënies së asociimit dhe funksionimin e duhur të Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit. Komiteti merr në konsideratë çdo çështje që i drejtohet nga Këshilli i Stabilizim-Asociimit si dhe çdo çështje që mund të ngrihet gjatë zbatimit të përditshëm të Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit.
3. Komiteti i Stabilizim Asociimit ngre nën-komitetet e nevojshme për zbatimin e duhur të Marrëveshjes. Nën-komitetet përbëhen nga përfaqësues të Komisionit Evropian dhe përfaqësues të qeverisë së Republikës së Shqipërisë. Shtetet Anëtare informohen dhe ftohen të marrin pjesë në mbledhjet e nënkomiteteve. Nënkomitetet diskutojnë tema lidhur me fushat e veçanta të MSA-së.

Zbatimi i Partneritetit Evropian dhe progresi përsa i përket përafrimit, implementimit dhe zbatimit të legjislacionit do të vlerësohen gjatë të gjitha temave. Nënkomitetet shqyrtojnë çdo problem që mund të dalë në sektorët e tyre përkatës dhe sugjerojnë hapa të mundshëm për t’u ndërmarrë. Nënkomitetet gjithashtu, shërbejnë si forume për qartësimin e mëtejshëm të acquis communautaire dhe rishikojnë progresin e bërë nga Shqipëria për përputhshmërinë me acquis communautaire përsa i përket angazhimeve të marra sipas MSA-së.

Janë shtatë nën komitete, respektivisht ata mbulojnë këto çështje:

1. Tregtia, Industria, Doganat dhe Tatimet

2. Bujqësia dhe Peshkimi

3. Tregu i Brendshëm dhe Konkurrenca

4. Çështjet Financiare dhe Ekonomike dhe Statistikat

5. Drejtësia, Liria dhe Siguria

6. Zhvillimi i teknologjisë dhe politikat sociale

7. Transporti, Mjedisi, Energjia dhe Zhvillimi Rajonal.

Kjo marrëveshje është e sanksionuar edhe sipas Kushtetutës së BE-së të miratuar në Lisbonë. Kështu kemi të shkruar në të shprehimisht:

1. Në këtë mënyrë është vendosur një Asociim ndërmjet Komunitetit dhe Shteteve të tij Anëtare, nga njëra anë, dhe (për rastin tonë) Shqipërisë, nga ana tjetër.

2. Synimet e këtij Asociimi janë:

- të mbështesë përpjekjet e Shqipërisë për forcimin e demokracisë dhe shtetin e së drejtës;

- dhënia e kontributit për stabilitetin politik, ekonomik e institucional në Shqipëri, si dhe për stabilizimin e rajonit;

- të sigurojë një strukturë të përshtatshëm për dialogun politik, duke lejuar zhvillimin e marrëdhënieve të ngushta politike ndërmjet Palëve;

- të mbështesë përpjekjet e Shqipërisë për zhvillimin e bashkëpunimit ekonomik dhe ndërkombëtar, gjithashtu dhe nëpërmjet përafrimit të legjislacionit të saj me atë të Komunitetit;

- të mbështesë përpjekjet e Shqipërisë për të përfunduar tranzicionin në një ekonomi tregu funksionale, të nxisë marrëdhënie ekonomike të harmonizuara dhe të zhvillojë gradualisht një zonë të tregtisë së lirë ndërmjet Komunitetit dhe Shqipërisë; të nxisë bashkëpunimin rajonal në të gjitha fushat të trajtuara në këtë Marrëveshje.

Kjo sa u tha më sipër parashikohet nga neni 1i kësaj kushtetute.

Parime të përgjithshme të këtyre marrëdhënieve janë të parashikuara në nenin 2.

Respekti për parimet demokratike dhe të drejtat e njeriut, siç janë shpallur në Deklaratën Universale të së Drejtave të Njeriut dhe siç janë përkufizuar në Konventën Europiane të të Drejtave të Njeriut, në Aktin Final të Helsinkit dhe në Kartën e Parisit për një Europë të Re, respekti për parimet e së drejtës ndërkombëtare, ato të shtetit të së drejtës, si edhe për parimet e ekonomisë së tregut, siç pasqyrohen në Dokumentin e Konferencës së Bonit të KSBE-së për Bashkëpunimin Ekonomik, formojnë bazën e politikave të brendshme dhe të jashtme të Palëve dhe përbëjnë elementët thelbësorë të kësaj Marrëveshjeje.

Prej datës së hyrjes së saj në fuqi, kjo Marrëveshje do të zëvendësojë Marrëveshjen ndërmjet Komunitetit Ekonomik Evropian dhe Republikës së Shqipërisë mbi tregtinë dhe bashkëpunimin tregtar dhe ekonomik, të nënshkruar në Bruksel më 11 maj 1992. Kjo nuk do të prekë asnjë të drejtë, detyrim apo situatë ligjore të palëve, të krijuara nëpërmjet ekzekutimit të asaj Marrëveshjeje.

Marrëveshja e Stabilizim Asociimit (MSA) hyri ne fuqi me 1 prill 2009, pas ratifikimit te saj nga 25 vendet anetare te BE-se, te cilat ishin pjese e komunitetit ne momentin e nenshkrimit te MSA-se, si dhe miratimin e saj nga Parlamenti shqiptar. Procesi i ratifikimit u krye ne me pak se 3 vjet dhe u finalizua me ratifikimin e marrëveshjes nga parlamenti Grek në 15 Janar 2009, duke i hapur kështu rrugën Shqipërisë drejt aplikimit në BE për marrjen e statusit të vendit kandidat;

Misioni Evropian i Asistencës për Sistemin Shqiptar të Drejtësisë (EURALIUS), në kuadër të veprimtarive të tij për rritjen e shkallës së ndërgjegjësimit të institucioneve shqiptare të drejtësisë mbi legjislacionin e Bashkimit Evropian (BE), në bashkëpunim me Shkollën e Magjistraturës, Ka hartuar një paketë informative për BE-në dhe procesin e integrimit të Shqipërisë në këtë organizëm. Kjo paketë përbëhet nga pesë broshura:

1. Struktura dhe kuadri kushtetues i BE-së;

2. Procesi i integrimit të Shqipërisë në BE;

3. Një vështrim i Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit midis Shqipërisë dhe BE-së;

4. Evropianizimi i së drejtës civile;

5. Evropianizimi së drejtës penale.

Kuadri i përgjithshëm i Marrëveshjes së Stabilizim Asocimit ka të bëjë me dialogun politik dhe bashkëpunimin rajonal, dispozitat tregtare lidhur me liberalizimin progresiv të këmbimeve deri në vendosjen e një zone tregtie të lirë midis palëve, liritë komunitare, dhe së fundi bashkëpunimi në fushat prioritar e sidomos në fushën e drejtësisë dhe çështjeve të brendshme.

– Lëvizja e lirë e mallrave

– Bujqësia dhe Peshkimi

– E drejta e vendosjes dhe ofrimit të shërbimeve

– Siguria e mallrave

– Mbrojtja e konsumatorit

– Tatimet

– Konkurrenca

– Prokurimi Publik

– Ndihma Shtetërore

– Pagesat dhe Lëvizja e kapitalit

– Bashkëpunimi rajonal

– Përafrimi i legjislacionit

– Drejtësia, Liria dhe Siguria

– Bashkëpunimi në fushën e lëvizjes së personave (Neni 80)

Që shqiptarët të mund të lëvizin lirisht, pa viza, në territorin e shteteve të Bashkimit Europian duhet që pikësëpari Shqipëria të arrijë disa standarde në lidhje me vizat, menaxhimin e kufirit, azilin, migracionin, parandalimin dhe kontrollin e imigrimit të paligjshëm, si dhe të nënshkruajë marrëveshje ripranimi me Bashkimin Europian. Deri tani me masat e marra nga qeveria janë plotësuar një sere angazhimesh ne fushat e lartpërmendura.

KREU II: RËNDËSIA DHE ROLI I PROGRAMEVE EKONOMIKE PËR SHQIPËRINË

1. Inisiativa ekonomike e Bashkimit Evropian

Pluralizmi politik dhe ekonomia e tregut përbëjnë një simbiozë, nga bashkëveprimi i së cilës varet niveli i demokracisë dhe i mirëqënies të cdo vëndi. Në këtë vështrim, rëndësi të veçantë, ka zgjedhja e politikave ekonomike, e modeleve të zhvillimit ekonomik dhe social, për arritjen e këtyre objektivave. Duke mbajtur parasysh se Shqipëria tashmë ka nënshkruar Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit dhe është në rrugën e integrimit ne BE, pika themelore e referimit mbetet përvoja europiane. Objektivi i BE që kemi cituar nga Traktati i Themelimit të Kushtetutës për Europën, përbën një orientim të qartë se ku duhet të synojnë politikat tona ekonomike. Prandaj, bazuar në një analizë të shkurtër te evolucionit të këtyre përvojave po ndalemi në faktorët që mbështesin, (por dhe pengojnë) konvergimin për një model ekonomik dhe social europian në Shqipëri.

Cilët janë modelet e ekonomisë së tregut në Europë

Kur flasim për modele të ndryshme nënkuptojmë sistemin e një ekonomie tregu, ose siç quhet shpesh, kapitalist. Kemi parasysh gjithashtu se, pas Luftës së Dytë, në Europë dhe më gjërë, mbizotërojnë “ekonomitë mikse” të tregut[19]. Studjuesit D. Edye dhe V. Lintner venë në dukje se “sipas këtij organizimi, burimet shpërndahen nga mekanizmi i tregut, mjetet e prodhimit janë kryesisht në duart e individëve dhe firmave private, por shteti luan një rol të rëndësishëm në funksionimin e ekonomisë, duke synuar arritjen e objektivave të caktuara sociale dhe politike, për të korrigjuar disa mangësi apo pamundësi të tregut të lirë…”[20]. Në këtë kuadër ata evidentojnë pesë modele të ekonomisë së tregut në Europë:

- modeli britanik, neo-liberal, apo anglo-sakson[21];

- modeli gjerman,i ekonomisë sociale të tregut,i ndjekur nga disa vende te tjera;

- modeli francez, ose dirigisme, i cili po konvergon drejt modelit gjerman;

- modeli skandinav i socializmit shtetëror, (Suedia, Norvegjia, Finlanda);

- modeli jugor (Italia, Spanja, Portugalia, Greqia), i cili,synon modelin gjerman.

Pas vitit ’90 këto modele erdhën gjithnjë duke u polarizuar në dy grupime kryesore: në “modelin britanik” dhe “modelin gjerman” ose ” ekonominë sociale të tregut”. Ky i fundit,për shkak se është më i përhapur në kontinent, konsiderohet si “modeli europian”.

Shqipëria nga ana e saj është në rrugë e sipër për të përshtatur ekonominë e saj jo sipas një modeli fiks që përdoret sot në Europë. Ekonomia e saj më shumë i përafrohet modelit jugor, që zbatohet edhe në Greqi dhe Itali, por ka mjaft tipare të përbashkëta edhe me modelin gjerman, i cili, siç thamë ka si bazë ekonominë sociale të tregut.

Politika e Përbashkët Bujqësore Synimi i Politikës së Përbashkët Bujqësore është të rrisë rendimentin bujqësor në mënyrë që të sigurohet standard i mirë jetese për personat që merren me bujqësi; të stabilizojë tregjet dhe të sigurojë të mira të vazhdueshme me çmime të arsyeshme për konsumatorët.

Politika e Konkurrencës Synimi i Politikës së Konkurrencës është të krijojë e ruajë një sistem që lejon konkurrencën e drejtë brenda një rajoni ekonomik. Politika e konkurrencës synon të sigurojë tregje me konkurrencë të përsosur, me përpjekjen për të parandaluar shfaqjen e monopoleve e oligopoleve, të cilat mund të diktojnë çmime në dëm të konsumatorëve. Monopolet lejohen vetëm në raste të veçanta, për të garantuar të mira a shërbime me interes të konsiderueshëm publik. Për shembull, Europa ka monopole shtetërore në shërbimet e transportit, postës e telekomunikacionit.

Politika Ekonomike Politika ekonomike synon rritje të qëndrueshme e të balancuar, rritjen e standardit të jetesës, punësimin e lartë, çmime të qëndrueshme, financa publike e kushte monetare të shëndetshme, si edhe bilanc të qendrueshëm pagesash.

Politika Mjedisore Politika mjedisore synon të përmirësojë cilësinë e mjedisit; të mbrojë shëndetin e popullsisë; përdorimin e kujdesshëm e racional të burimeve natyrore; promovimin e masave të nivelit ndërkombëtar për tejkalimin e problemeve mjedisore rajonale e të shkallës më të gjerë.

Politika Sociale Politika sociale synon të përmirësojë kushtet e jetesës e punës; të stimuljë punësimin dhe barazinë e mundësive; mbrojtjen minimale sociale.

Politikat e kohezionit Politika e kohezionit – që përfshin politikën rajonale (reduktimi i pabarazive, rigjenerimi i zonave të vjetra industriale dhe asistenca për zhvillimin rural), aspekte të politikës sociale (lufta kundër papunësisë së gjatë dhe ndihmesa e arsimimit e trainimit profesional), si edhe një pjesë të vogël të Politikës së Përbashkët Bujqësore (asistenca për zhvillimin rural) – është zhvilluar relativisht vonë në historinë e BE-së. Thelbi i saj është të “reduktojë pabarazitë mes rajoneve të ndryshme e prapambetjen e vendeve më pak të favorizuara:, me anë të fondeve strukturore.

Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e sigurisë është një sistem unik bashkëpunimi mes vendeve anëtare të BE-së në çështjet politike ndërkombëtare. Ajo përbën shtyllën e dytë të Bashkimit Europian, pas Komunitetit Europian (shtylla e parë). Synimi i politikës së jashtme të përbashkët është të ruajëidentitetin e Bashkimit Europian në skenën ndërkombëtare.

OBJEKTIVAT

Objektivat e saj më të rëndësishme janë shkëmbimi i vazhdueshëm i informacionit e opinioneve mbi çështjet politike ndërkombëtare, bashkë-rendimi i pozicioneve kombëtare, kryesisht duke adoptuar një qasje në themel të përbashkët dhe vënia në jetë e këtyre pozicioneve me anë të veprimeve të përbashkëta.

Për realizimin e objektivave të Procesit të Stabilizim-Asocimit dhe të Marrëveshjes së Stabilizim-Asocimit, BE-ja ofron mbështetje financiare nëpërmjet programit CARDS (Ndihma Komunitare për Zhvillim, Rindërtim dhe Stabilizim), i cili zëvendësoi programet e mëparshme të ndihmës PHARE dhe OBNOVA.

Në vitin 2000, ndihma financiare e dhënë në kuadër të këtij proçesi u kanalizua nëpërmjet një programi të ri të quajtur CARDS (Community Assistance for Reconstruction, Development and Stabilisation), e cila është miratuar më datë 5 dhjetor 2000.

Në periudhën 2001 e në vazhdim, ndihma e BE-së për Shqipërinë në kuadrin e Programit CARDS arrin në rreth 280.000.000 euro[22]. Këto fonde, që janë dhënë në formën e një grantit (pra janë të pakthyeshme), janë të destinuara për rindërtimin dhe infrastrukturën, zhvillimin ekonomik dhe shoqëror dhe nxitjen e bashkëpunimit rajonal, përqendrohen në disa fusha prioritare, të cilat janë:

1. Drejtësia dhe Punët e Brendshme;

Forcimi i administratës publike dhe gjyqësorit. Ky program synon të ndihmojë Shqipërinë për krijimin e një sistemi gjyqësor modern, të krahasueshëm me standardet europiane, nëpërmjet rishikimit të kuadrit ligjor, programeve të trainimeve, rehabilitimin e burgjeve, etj. Po ashtu, përpjeke bëhen për të rritur profesionalizmin e shërbimit civil, me qëllim që administrata publike të jetë efikase dhe t’u përgjigjet standardeve të Bashkimit Europian.

Policia e rendi publik. Në këtë fushë policisë shqiptare i janë ofruar këshilla strategjike, trainime e pajisje. Forcat policore kanë rol themelor në forcimin e shtetit ligjor, sigurisë së brendshme dhe luftës kundër krimit të organizuar, trafiqeve dhe korrupsionit.

Bashkëpunimi ndërkufitar. Kjo fushë ka të bëjë në përmirësimin e menaxhimit të integruar të kufijve mes vendit tonë dhe vendeve rajonale të përfshirë në këtë program ndihme.

2. Ngritja e kapaciteteve administrative – duke përfshirë përmirësimin në tërësi të kapaciteteve zbatuese dhe të qëndrueshmërisë së administratës publike, duke u përqendruar në ato drejtime të cilat përshpejtojnë Procesin e Stabilizim-Asociimit;

Doganat. Misioni i Ndihmës për Doganat, i cili vepron në Shqipëri, ka arritur rezultate të vlefshme përsa i përket vjeljes së të ardhurave, parandalimit të kontrabandës e korrupsionit e përmirësimit të manaxhimit e procedurave të doganave.

3. Zhvillimi ekonomik dhe social – i cili përfshin aspekte të mbështetjes së tregtisë, arsimit dhe infrastrukturës lokale;

Zhvillimi i infrastrukturës. Përmirësimi i rrjeteve të energjisë, transportit dhe ujit janë thelbësore për rritjen ekonomike në Shqipëri. Bashkimi Europian financon zhvillimin e disa projekteve për zhvillimin e infrastrukturës.

Arsimi. Në nivelin universitar, Shqipëria merr pjesë në programet e shkëmbimit TEMPUS. Universitetet shqiptare bashkëpunojnë me homologet europiane në projekte të përbashkëta. Gjithashtu, janë bërë plane edhe për mbështetjen e arsimimit profesional.

4. Mjedisi dhe burimet natyrore – e cila përfshin mbështetjen në forcimin institucional për zbatimin e programeve për mbrojtjen e mjedisit, si dhe një vëmendje të veçantë në drejtim të përmirësimit të treguesve mjedisorë në procesin e planifikimit urban dhe rajonal;

5. Stabilizimi demokratik – i cili përfshin mbështetjen dhe forcimin e rolit të shoqërisë civile në Shqipëri.

Demokracia dhe të drejtat e njeriut. Bashkimi Europian ofron asistencë për organizatat që veprojnë në fushën e demokracisë dhe të drejtave të njeriut. Projektet mund të përfshijnë ndërgjegjësimin për rolin e të drejtave të njeriut në ndërtimin e shoqërisë civile, mbështetjen e programeve të mediave që promovojnë mirëkuptimin dhe tolerancën, riintegrimin e viktimave të trafikimit, etj.

Krahas ndihmave të konsiderueshme që vendi ynë përfiton nga programet e ndihmës ekonomike, ai gëzon edhe preferenca tregtare në lidhje me BE-në. Një pjesë e mirë e prodhimeve vendase mund të hyjnë pa kufizime e dogana në tregjet europiane. Sekreti i suksesit, sidoqoftë, qëndron në angazhimin e qenësishëm të vetë vendit. Procesi i Stabilizim Asocimit ka për qëllim të përkrahë e mbështesë proceset e brendshme të reformave që ka nisur vendi ynë, nëpërmjet ndihmës, preferencave tregtare, dialogut, konsulencës teknike dhe, së fundi, me anë të marrëveshjeve kontraktuale.

2. Programet specifike të bashkëpunimit midis Shqipërisë dhe BE-së

Veç bashkëpunimit në fushat e lartpërmendura, BE zbaton edhe disa programe të tjera më specifike. Të tilla janë bashkëpunimi ndërkufitar dhe programet e fqinjësisë.

Programi i bashkëpunimit ndërkufitar

Në kuadrin e bashkëpunimit ndërkufitar (Cross Border Cooperation CBC) Shqipërisë i është akorduar gjatë viteve 2004 e në vazhdim, një shumë prej gati 60 milion euro, të cilat përdoren në aktiviteteve ndërkufitare mes Shqipërisë dhe vendeve anëtare të BE-së, si dhe mes Shqipërisë dhe vendeve të tjera kandidate. Objekti i përgjithshëm i Programeve CBC është: “Forcimi i bashkëpunimit ndërkufitar nëpërmjet iniciativave të përbashkëta lokale dhe rajonale, duke kombinuar objektivat e ndihmës së huaj me objektivat e kohezionit ekonomik dhe social”[23].

Objektivat specifike që janë parashikuar të arrihen nga implementimi i programeve CBC që Bashkimi Europian ka ofruar për Shqipërinë janë:

• Nxitja e zhvillimit ekonomik dhe social ne zonat kufitare

•Bashkëpunimi në sfidat e përbashkëta rajonale në fusha si : mjedisi, trashëgimia natyrale dhe kulturore, shëndeti publik dhe parandalimi dhe lufta kundër krimit te organizuar

• Sigurimi i kufijve

• Nxitja e aktiviteteve të përbashkëta që përfshijnë partnerë nga rajonet kufitare

• Inkurajimi i sipërmarrjeve, në veçanti, zhvillimi i turizmit, kulturës dhe tregtisë ndër-kufitare

• Mbështetja e lidhjeve mes zonave urbane dhe rurale

• Ulja e nivelit të izolimit, mes rrjeteve të permirësuara të transportit, rrjeteve të komunikimit dhe shërbimeve, ujërat ndërkufitare, sistemeve energjetike dhe manaxhimit të mbetjeve, etj

• Zhvillimi i bashkëpunimit, në sektore si shëndeti, kultura, turizëm dhe arsim.

• Nxitja e bashkëpunimit administrativ dhe ligjor

• Nxitje e integrimit të tregjeve ndërkufitare të punës, iniciativa të përbashkëta të punësimit, barazisë gjinore, përfshirjes sociale, etj
Për periudhën 2007-2009, është parashikuar edhe një shumë prej 26.6 milion euro për programet e sipërpërmendura.

Programet e fqinjësisë

Këto programe u prezantuan në axhendën europiane në vitin 2003 si programe të rinj për të cilin Komisioni Europian do të akordojë 45 Milion Euro dhe zbatimi i këtyre programeve të fqinjësive do të zbatohen duke mos zëvendësuar asnjë nga programet rajonale ekzistuese.

Në 16 Mars 2003, Komisioni Europian shpalli një komunikatë mbi një Europë më të gjerë, e cila u pasua me një tjetër komunikatë, atë të datës 1 korrik 2003 “Duke i hapur rrugën instrumentit të Fqinjësisë së Re”. Këto programe u ideuan me idenë për të plotësuar programet ekzistuese rajonale që janë INTERREG, PHARE, CBC, Tacis, CARDS and Meda[24].

Tre nga katër programet e fqinjësisë, Shqipëri- Greqi, Shqipëri-Itali dhe Itali-Adriatik janë të një natyre ndër-kufitare, ndërsa programi i fundit, CADSES është një program trans-rajonal ku përfshihen 9 vende tashmë anëtar të BE-së dhe 9 vende jo anëtare.

Programet e fqinjësisë kanë 4 objektiva të përcaktuara:

- nxitja e zhvillimit të qëndrueshëm social ekonomik në rajonet kufitare;

- bashkëpunim për të adresuar sfidat, në fushat e ambjentit, shëndetit publik, luftën kundër krimit të organizuar;

- sigurimi i një efiçencës në sigurinë e kufijve;

- nxitja e veprimeve lokale të tipit “njerëzit për njerëzit”.

KREU III: SFIDA EKONOMIKE AKTUALE E SHQIPËRISË

1. Strategjia ekonomike e Shqipërisë dhe ndihma aktuale ekonomike e BE-së në sektorë specifikë

Ekzistenca e ekonomisë së tregut të lirë dhe reformat strukturore

Nga viti 2003, janë bërë përparime lidhur me reformat strukturore me synim tregun. Privatizimi i bankës më të madhe shqiptare, “Bankës së Kursimeve”, si edhe hapat e ndërmarrë për privatizimin e kompanisë më të madhe të sigurimeve në Shqipëri, “INSIG”, përbëjnë progres të konsiderueshëm drejt përfundimit të procesit të privatizimit të sektorit financiar. Duhen vazhduar përpjekjet tashmë për të përfunduar ristrukturimin dhe privatizimin e kompanive të tjera shtetërore që kanë mbetur. Janë bërë disa hapa përsa i përket sistemit bankar. Ndonëse ekonomia shqiptare vazhdon të funksionojë gjerësisht me para në dorë dhe shumica e transfertave dhe pagesave kryhen ende jashtë sistemit bankar, po bëhen përpjekje që të nxitet kalimi nëpërmjet bankave.

Mjedisi që rrethon biznesin vazhdon megjithatë të jetë i vështirë, kryesisht për shkak të ndërprerjeve akoma të shumta të energjisë, infrastrukturave të dobëta, korrupsionit gjerësisht të përhapur, tregut të papërshtatshëm të tokës dhe pasurive të patundshme, kapaciteteve administrative të kufizuara dhe sigurisë ligjore të pamjaftueshme për kompanitë. Kjo gjendje ndikon negativisht për investimet dhe për funksionimin normal të ekonomisë së tregut të lirë.

Reforma e ndërmarrjeve – Ristrukturimi i ndërmarrjeve dhe privatizimi. Ndërsa privatizimi i ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme ka përfunduar, privatizimi i ndërmarrjeve të mëdha ka njohur vonesa gjatë viteve të fundit. Pasiguria politike dhe shkalla e ulët e interesit nga investitorët strategjikë kanë kontribuar në këto vonesa. Në këtë kontekst, privatizimi i Bankës së Kursimeve e cila ishte caktuar si prioritet në raportin e mëparshëm të Stabilizim-Asociimit, përbën një hap para të rëndësishëm (shih më poshtë “Reforma në Sektorin Financiar”).

Privatizimi dhe ristrukturimi i ndërmarrjeve në thelb ka të bëjë me ndërmarrjet e mëdha. Politika e përgjithshme e Shqipërisë është, fillimisht të ristrukturojë dhe, vetëm më pas, të privatizojë kompanitë shtetërore. Kompania elektro-energjitike KESH është ende në fazë ristrukturimi dhe një hap i parë është bërë tashmë me ndarjen e kompanisë në tri ente përgjegjëse për shpërndarjen, prodhimin dhe transmetimin. Gjendja është disi më përpara në sektorin e naftës duke qenë se procesi i privatizimit të Albpetrolit (prodhimi), Armos (përpunimi) dhe Servkomit (shpërndarja) ka filluar tashmë. Nuk është bërë ndonjë përparim për t’u shënuar lidhur me Albtelekomin, kompaninë e telekomunikacionit, privatizimi i së cilës u shty për shkak të mungesës së interesit të blerësve të mundshëm ndërkombëtarë. Në këtë situatë, shteti i dha kohët e fundit një licensë për telefoni celulare një kompanie e cila zotërohet tërësisht nga Albtelekomi. Kjo do të duhet ta bëjë këtë shoqëri më tërheqëse për blerësit e ardhshëm. Nga ana tjetër, duhet shënuar se kompania aktualisht vazhdon të përfitojë nga monopoli mbi lidhjet ndërkombëtare, përfshirë këtu edhe lidhjet GSM, një avantazh ky nga i cili Albtelekomi është angazhuar të heqë dorë në muajt e ardhshëm në zbatim të detyrimeve me OBT-në.

Reforma në sektorin financiar. Pas dështimit të privatizimit të Bankës së Kursimeve në 2002, autoritetet shqiptare, pas këshillimit me Institucionet Financiare Ndërkombëtare, vendosën të ristrukturonin dhe forconin këtë bankë në përgatitje për tentativën e dytë për privatizim. Reformat përfshinin transferimin e funksionit të pensioneve nga Banka e Kursimeve për tek Albapost, disa përpjekje të tjera për zhvendosjen e funksioneve fiskale të bankës drejt institucioneve të tjera, reduktimi i numrit i kombinuar me përmirësimin e cilësisë së personelit, si edhe konsolidimin e mëtejshëm të zyrave të saj në zonat rurale për të siguruar shërbimet bankare bazë në krahinat e largëta pas privatizimit të saj. Tentativa e dytë e privatizimit doli e suksesshme me një bankë austriake e cila, në janar 2004, bleu 100 % të aksioneve të Bankës së Kursimeve. Sektori bankar shqiptar përbëhet aktualisht nga dy banka me kapital të përbashkët, 12 banka me kapital privat të huaj dhe një bankë private vendase. Megjithëkëtë, duke qenë se Banka e Kursimeve ka një pozitë mbizotëruese me rreth 60 % të depozitave bankare dhe 80 % të tregut të bonove të thesarit, konkurrenca në sektorin bankar mbetet ende e kufizuar.

Faza e parë e procesit të privatizimit të INSIG-ut përfundoi në periudhën që përfshihet në këtë raport. Në tetor 2003, 39 % të kompanisë së sigurimeve INSIG iu transferuan zyrtarisht Korporatës Financiare Ndërkombëtare (IFC) dhe Bankës Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH). IFC-ja dhe BERZH-i do të mbikqyrin INSIG-un për një periudhë tranzicioni prej 1-2 vitesh për të përgatitur rrugën për joshjen e investitorëve strategjikë.

Besimi te sektori bankar është shtuar me rritjen e depozitave vendase dhe të huaja gjatë viteve të fundit. Megjithatë, sektori financiar ende duhet të forcojë strukturat e tij, përfshirë këtu edhe mbikqyrjen bankare, si edhe të luajë një rol më qendror në zhvillimin ekonomik të vendit (sidomos duke qenë më aktiv në kreditimin e njësive prodhuese). Privatizimi së fundmi i Bankës së Kursimeve pritet gjithashtu të ketë një ndikim pozitiv. Janë bërë gjithashtu përpjekje për të ulur vëllimin e transaksioneve me para në dorë dhe për të nxitur përdorimin e sektorit bankar, konkretisht me hapat për dhënien e pagave të nëpunësve publikë nëpërmjet bankave dhe inkurajimin për shlyerjen e faturave të energjisë elektrike dhe telefonit nëpërmjet sektorit bankar. Ndërkohë, Bursës së Tiranës iu dha licensa përfundimtare për të operuar në tregun vendas të kapitaleve. Bursa e Tiranës do të shërbejë si një treg dytësor për bonot e thesarit dhe obligacionet e qeverisë, si edhe për regjistrimin dhe tregtimin e aksioneve dhe obligacioneve të kompanive shqiptare.

Në Shqipëri janë bërë hapa drejt përmirësimit të mjedisit dhe klimës së biznesit. Pas krijimit të saj më 4 prill 2002, Agjencia Shqiptare për Investimet e Huaja (ASHIH) është operative, së bashku me dy ente të tjera qeveritare, Agjencinë për Mbështetjen e Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme dhe Agjencinë për Nxitjen e Eksporteve (ANE). Synimi i këtyre organizmave qeveritarë është krijimi i lehtësive për investitorët, afaristët dhe infomacioni rreth kreditimit, si edhe nxitja e interesave të biznesit dhe gjetja e tregjeve të shpërndarjes. Nga ana tjetër, ato kanë për qëllim lehtësimin e dialogut ndërmjet bashkësisë së biznesit dhe administratës. Megjithatë, mangësitë e vazhdueshme të sistemit gjyqësor shqiptar, doganave, tatimeve dhe pjesës tjetër të administratës që lidhet me biznesin, si edhe problemet e korrupsionit dhe çështja ende e pazgjidhur e pronësisë mbi tokën, vazhdojnë të pengojnë rritjen e ndjeshme të investimeve dhe të ndikojnë negativisht në perspektivën ekonomike. Ndërprerjet e energjisë dhe infrastrukturat e këqija, rritja e kostos së punës dhe ekonomia e gjerë informale, gjithashtu dëmtojnë zhvillimin e investimeve dhe biznesit. Siç është theksuar edhe në raportin e mëparshëm të Stabilizim-Asociimit, duhet përmirësuar gjithashtu legjislacioni bazë, si për shembull Kodi Tregtar. Një hap i rëndësishëm në këtë kontekst ishte miratimi në qershor 2003 i një Plani Veprimi të detajuar që synon heqjen e barrierave administrative për investimet. Ky Plan Veprimi identifikon barrierat ekzistuese në fushat e doganave dhe administratës tatimore, pronësisë mbi tokën dhe ndërtimin, sistemin e apelimit dhe licensimin në sektorin joushqimor, ndërkohë që ai përfshin rekomandimet dhe afatet e veprimeve që do të ndërmerren kundrejt këtyre barrierave.

Administrimi i financave publike

Treguesit e mbledhjes të së ardhurave janë përmirësuar në krahasim me vitet e kaluara megjithëse nën objektivin e parashikuar. Nevojiten reforma të mëtejshme, veçanërisht nëpërmjet zbatimit adekuat të kuadrit ligjor dhe luftës më të efektshme ndaj evazionit fiskal.

Kombinimi midis Kuadrit të Shpenzimeve Afatmesme (KSHAM) dhe Strategjisë Kombëtare për Zhvillimin Social-Ekonomik (SKZHSE) përbën një bazë të mirë për një administrim më të mirë të shpenzimeve publike. Megjithatë, nevojitet një lidhje më e ngushtë ndërmjet këtyre instrumenteve. Është e nevojshme që të bëhet më shumë lidhur me procedurat e buxhetit dhe forcimin e funksioneve monitoruese të ministrive të linjës.

Janë bërë disa përparime në fushën e kontrollit të financave publike, veçanërisht pas hyrjes në fuqi në muajin prill të Ligjit për Kontrollin e Brendshëm. Megjithatë, një strategji e përgjithshme për Kontrollin e Brendshëm të Financave Publike (KBFP), struktura të forcuara të kontrollit financiar dhe një zbatim më i mirë i legjislacionit ekzistues mbi kontrollin financiar, janë ende të nevojshme.

Treguesit e gjenerimit të të ardhurave mbetën të ulët gjatë viteve 2002-2003, por u rritën në vitet në vazhdim. Përqindja e të ardhurave nga tatimet në Prodhimin Kombëtar Bruto (PKB) e përllogaritur në 20,1 %, është nga më të ulëtat në Evropë. Megjithëse autoritetet shqiptare e kanë përmirësuar strategjinë e tyre të të ardhurave, ende nuk janë arritur rezultate të ndjeshme. Kjo strategji e përmirësuar fokusohet në përmirësimin e mbledhjes së të ardhurave dhe në rritjen e bazës së tatimpaguesve në një periudhë afatmesme. Këto masa përfshijnë një përmirësim në mbledhjen e kontributeve të sigurimeve shoqërore (funksion i cili gradualisht do të transferohet pranë Drejtorisë së Përgjithshme të Tatimeve, sipas ligjit të miratuar nga Parlamenti në shtator 2003) dhe futjen graduale të disa taksave vendore në mbështetje të decentralizimit. Nga viti 2003, nisi nga zbatimi ligji i ri për tatimin mbi tokën, por ai ka ndeshur në vështirësi të cilat lidhen me çështjen e pronësisë. Gjithashtu në muajin korrik hyri një taksë e re mbi akcizat. Këto arritje përmbushën pjesërisht rekomandimet e raportit të mëparshëm të Stabilizim-Asociimit.

Forcimi i administratës tatimore, por edhe lufta kundër evazionit fiskal, kontrabandës dhe korrupsionit, dhe përmirësimi i sistemit të TVSH-së, mbeten ende në themel të strategjisë fiskale. Është e rëndësishme për Shqipërinë që të garantojë zbatimin si duhet dhe objektiv të legjislacionit tatimor për të parandaluar çdo lloj presioni dhe/ose trajtim diskriminues ndërmjet kompanive. Përmirësimi i komunikimit me tatimpaguesit, thjeshtësimi i procedurave të taksapagimit dhe zhvillimi i një sistemi funksional që garanton rikthimin e tatimeve të tepërta, do të ndikonin në rritjen e mbledhjes së tatimeve dhe në forcimin e besimit ndërmjet tatimpaguesve dhe administratës tatimore.

Përsa i përket shpenzimeve publike, sfidat kryesore kanë të bëjnë me: (i) përmirësimin e dobisë, cilësisë dhe vlefshmërisë së informacionit mbi bazën e të cilit merren vendimet për buxhetin; dhe (ii) përmirësimin e transparencës së buxhetit dhe mekanizmave të llogaridhënies, përfshirë këtu edhe auditimin. Për t’u përballur me këto sfida, autoritetet vazhduan ta konsiderojnë Kuadrin e Shpenzimeve Afatmesme (KSHAM) si bazë të procesit buxhetor me synim caktimin e prioriteteve për shpenzimet në mënyrë më të efektshme dhe forcimin e lidhjeve ndërmjet objektivave strategjike dhe planifikimit të buxhetit. Ndërkaq, nevojitet një lidhje më e ngushtë ndërmjet KSHAM-së dhe Strategjisë Kombëtare për Zhvillimin Social-Ekonomik (SKZHSE). Kjo mund të arrihet nëpërmjet zhvillimit të një strategjie tërësore social-ekonomike që do të përfshinte KSHMA-në dhe SKZHSE-në dhe në funksion të së cilës do të organizohej çdo ndihmë financiare.

Lidhur me kontrollin dhe auditimin financiar, janë bërë disa përparime gjatë vitit 2003. Një hap pozitiv u krye në muajin prill me hyrjen në fuqi të Ligjit të Kontrollit të Brendshëm të Sektorit Publik, në bazë edhe të rekomandimeve të bëra në raportin paraardhës të Stabilizim-Asociimit. Ndërkohë, janë hartuar dhe miratuar edhe disa akte normative. Tani bëhet vendimtar zbatimi i shpejtë dhe i drejtë i kuadrit të ri ligjor për të forcuar administrimin e financave dhe mbështetur luftën kundër korrupsionit. Megjithatë, Shqipëria duhet të bëjë më të qartë dhe të zhvillojë më tej filozofinë e saj rreth Kontrollit të Brendshëm të Financave Publike (KBFP). Për këtë qëllim, është i domosdoshëm hartimi i një Dokumenti Politik Strategjik për KBFP-në, i cili do të ndihmonte në përcaktimin e një sistemi performant KBFP-je dhe do të saktësonte funksionet e ndryshme brenda sistemit si dhe ndërveprimin e tyre. Një studim përgatitor u bë në vitin 2003, por ende nuk është hartuar një strategji reale siç përmendej edhe në raportin e mëparshëm të Stabilizim-Asociimit.

Kontrolli i Lartë i Shtetit (KLSH) është përgjegjës për kontrollin e jashtëm. KLSH-ja kryen kontroll në bazë të një Programi Vjetor të Kontrollit të miratuar nga Parlamenti. KLSH-ja publikon rregullisht konstatimet e bëra, si edhe merr vendime dhe bën rekomandime. Ky institucion ka funksionuar relativisht mirë. Megjithatë, ai përmban një potencial të madh për zhvillim të mëtejshëm dhe impakti i tij duhet të jetë më i madh. Ndonëse janë shënuar disa përmirësime në krahasim me periudhën e mëparshme, vendimet dhe rekomandimet e KLSH-së nuk janë marrë parasysh sa duhet nga organet shtetërore kompetente. Kjo çështje mund të zgjidhet nëpërmjet vendosjes së procedimit gjyqësor i cili do të garantonte vënien në jetë të rekomandimeve dhe marrjen e masave për konstatimet e bëra, duke forcuar bashkëpunimin ndërmjet KLSH-së dhe prokurorisë dhe administrimit të efektshëm të çështjeve gjyqësore.

Reforma Fiskale

Në Shqipëri tarifat doganore mbi produktet e importit zen një përqindje shumë të lartë në buxhetin e shtetit, krahasuar me shtetet anëtare të Bashkimit Evropian. Marrëveshja e Stabilizim Asocimit parashikon reduktimin gradual të tarifave doganore mbi produktet e importit, që do të thotë se në buxhetin e shtetit do të hyjnë gjithnjë e më pak të ardhura nga doganat, deri sa ky kontribut të behet zero.

Reforma fiskale është e vështirë në rastin e Shqipërisë. Vendi bosh që do të mbetet në arkën e shtetit nga heqja e të ardhurave doganore do të duhet të mbushet më taksa të tjera dhe jo vetëm për të kompensuar humbjen e këtij burimi të ardhurash, por më tepër për të arritur një konsolidim fiskal të vendit, për të rritur nivelet e investimeve publike dhe për të bërë të mundur zbatimin e strategjive kombëtare për zhvillimin ekonomik e social.

Sfida është se a do të mundet qeveria e Shqipërisë të zëvendësojë kontributin e doganave më të ardhura të tjera dhe nëse ky zëvendësim i të ardhurave do të shkaktoje rënie ekonomike në përgjithësi apo do të dëmtojë rëndë kategori të caktuara të shoqërisë.

Ngritja e një ekonomie konkurruese tregu

Përpjekjet e Shqipërisë në kuadër të Marrëveshjes së Stabilizim Asocimit dhe posaçërisht angazhimi për të krijuar një zonë të tregtisë së lirë ndërmjet Shqipërisë dhe Komitetit Evropian, bëjnë që fati i komunitetit të biznesit Shqiptar të jetë i lidhur ngushtë më atë të ekonomisë së vendit. Fitimet dhe humbjet e komunitetit të biznesit do të varen nga cilësia e produkteve që do të ofrojnë në treg. Me fjalë të tjera, ekonomia shqiptare duhet të orientohet dhe strukturohet në mënyrë të tillë që të mund të realizojë produkte cilësore dhe konkurruese.

Për të tejkaluar sfidën e konkurrencës së lirë, ekonomia shqiptare duhet të orientohet drejtë atyre produkteve, ku Shqipëria ka avantazhe në krahasim më vendet e BE-së.

Rritja ekonomike e Shqipërisë nga Viti 2000-2008

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Rritja reale e PBB-së

6.7

7.9

4.2

5.8

5.7

5.7

5.5

6.2

7.2

PBB (me çmime korente në

milionë lekë)

523,043

583,369

622,711

694,098

750,785

814,797

891,000

982,737

1,086,493

PBB (me çmime korente

në miliardë usd)

3.6

4.1

4.4

5.7

7.3

8.2

9.1

10.9

13.1

PBB ( në usd për frymë)

1,189

1,322

1,437

1,831

2,336

2,597

2,882

3,437

4,120

Numri i të punësuarve (në mijë)

1068

920

920

926

931

932

935

965

974

Përqindja e papunësisë

16.8

16.4

15.8

15

14.4

14.1

13.8

13.2

12.7

Përqindja e inflacionit (v/v)*

0.1

3.1

5.2

2.4

2.9

2.4

2.4

2.9

3.5

Deficiti i buxhetit (me grantet, në

% te PBB-se)

-7.6

-6.9

-6.1

-4.9

-5.1

-3.4

-3.3

-3.2

-5.5

Borxhi Publik (në % të PBB-së)

60.5

57.7

63.1

59.2

56.8

57.4

55.5

52.6

54.8

Borxhi i Jashtëm (në % të PBB-së)

17.2

16.4

21.2

18.8

17.5

17.2

16.3

15.1

17.9

Borxhi i Brendshëm (në % të PBB-së)

43.2

41.3

41.9

40.5

39.3

40.2

39.2

37.9

36.9

Llogaria korente (në % të PBB-së)

-4.7

-6.9

-9.5

-7

-5.7

-8.7

-6.5

-10.5

-14.9

Kursi mesatar i këmbimit, lek/usd

143.7

143.5

140.2

121.9

102.8

99.9

98.1

90.4

83.9

Kursi mesatar I këmbimit, lek/euro

133.5

127.9

131.9

137.8

127.8

124.3

123

123.9

122.8

Burimi: INSTAT, Ministria e Financave, vlerësime të FMN-së.

Burimi: Banka e Shqipërisë.

Ekonomia e tregut

Përvoja në vendet e Europës Qendrore dhe Lindore që u pranuan në Bashkimin Europian në vitin 2004[25] tregoi, se instrumenti kyç i rritjes ekonomike është krijimi i institucioneve dhe kuadrit rregullator që sigurojnë një treg ekonomik funksional. Me qëllim që të përdoren aftësitë sipërmarrëse dhe të inkurajohet rritja ekonomike, është e nevojshme që firmave t’u ofrohen mundësi të barabarta për zhvillimin e sipërmarrjes dhe për të ulur shpenzimet e panevojshme të biznesit. Përveç kësaj, ndërmarrjet e vogla dhe të mesme duhet të përkrahen me shërbime mbështetëse, si dhe duke u dhënë mundësi për të përdorur informacionin dhe teknologjitë e komunikimit.

Financat publike do të synojnë arritjen e standardeve të Bashkimit Europian. Politika fiskale dhe administrimi i financave publike do të vazhdojnë të orientohen drejt vendosjes së parimeve dhe standardeve të legjislacionit europian dhe rritjes së kapaciteteve në Ministrinë e Financave për zbatimin e tyre.

Vizioni i sektorit të financave publike do të jetë mobilizimi dhe përdorimi me eficensë, frytshmëri, transparencë dhe integritet, i burimeve financiare të vendit, në përputhje me politikën dhe përparësitë e Programit të Qeverisë dhe Strategjisë Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim.

Përparësitë strategjike janë: Përmirësimi i menaxhimit financiar publik sipas standardeve ndërkombëtare, i cili do të kryhet në fushat e mëposhtme:

- Përmirësimi i parashikimeve makroekonomike dhe fiskale;

- Programimi buxhetor afatmesëm dhe vjetor, do të mbështesë fuqimisht shpërndarjen e burimeve në fushat me përparësi kombëtare duke forcuar disiplinën fiskale, duke rritur eficensën dhe frytshmërinë e shpenzimeve publike, si edhe duke u bazuar në një kostim real të politikave;

- Përmirësimi i planifikimit dhe menaxhimit të investimeve publike, nëpërmjet rritjes së madhësisë mesatare të projekteve dhe pakësimit të numrit të tyre duke u mbështetur në procedurat e reja të menaxhimit të investimeve;

- Rritja e transparencës dhe objektivitetit në shpërndarjen e burimeve drejt njësive të pushtetit vendor, duke dhënë në kohë informacionin për shpërndarjen e fondeve buxhetore lokale, si edhe duke zbatuar të drejtat e huamarrjes lokale;

- Përmirësimi i kuadrit fiskal për qeverisjen vendore, në drejtim të rritjës së shkallës së autonomisë fiskale dhe kapaciteve vendore për mbledhjen e të ardhurave dhe realizimin e financimeve;

- Përmirësimi i cilësisë së raportimit, transparenca në zbatimin e buxhetit dhe menaxhimi më i mirë i fondeve publike në sistemin e thesarit nëpërmjet zbatimit të sistemit të kompjuterizuar;

- Hartimi dhe zbatimi i standardeve ndërkombëtare të kontabilitetit dhe krijimi i një sistemi auditimi dhe kontrolli të brendshëm financiar efektiv e të pavarur në të gjithë sektorin publik;

- Përmirësimi i luftës ndaj transaksioneve jo-ligjore duke u bazuar në: thellimin dhe zgjerimin e luftës kundër pastrimit të parave dhe financimit të terrorizmit, nëpërmjet hartimit të politikave kombëtare parandaluese; përmirësimin e bashkëpunimit ndërinstitucional kombëtar si edhe me homologët ndërkombëtarë; ndërtimin e një platforme të infrastrukturës të teknologjisë së informacionit dhe rritjen e kapaciteteve njerëzore.

Zgjerimi i bazës tatimore dhe harmonizimi i politikave fiskale me përparësitë kombëtare. Politika tatimore do të ruajë një ekuilibër nëpërmjet sigurimit të të ardhurave për shpenzimet buxhetore, përmirësimit të klimës së investimeve private vendase dhe të huaja dhe ruajtjes së barazisë sociale. Shtylla kryesore e zhvillimit të këtij synimi do të jetë ruajtja e një niveli të ulët të taksave, shoqëruar paralelisht me uljen e evazionit fiskal, zgjerimin e bazës së taksueshme dhe shpërndarjen më të drejtë e pa deformime të barrës tatimore. Mekanizmat kryesorë për zbatimin e kësaj politike do të jenë:

-Zbatimi i taksës së sheshtë;

- Rishikimi i sistemit të taksave me fokus të veçantë: shkurtimi i listës së taksave të zbatueshme në Shqipëri, dhe transferimi i disa taksave kombëtare në taksa vendore;

- Njësimi gradual me standardet europiane i politikave për tatimet indirekte;

- Thjeshtimi i akteve tatimore ligjore dhe nënligjore, përmirësimet administrative me qëllim uljen e pengesave burokratike, shmangia e kontakteve taksapagues-inspektor tatimor, dhe orientimi drejt e-filing.

Rritja e performancës dhe besueshmërisë së administratave doganore e tatimore. Politikat në lidhje me këtë qëllim strategjik synojnë të modernizojnë dy administratat, të rrisin efikasitetin operativ të tyre, dhe të nxisin shlyerjen vullnetare të detyrimeve. Këto politika janë:

-Analiza e rrezikut të tatimpaguesve për identifikimin e burimeve kryesore të evazionit tatimor dhe uljen e tij; forcimi i kontrollit dhe monitorimit të regjistrimit, deklarimit dhe pagesës së

detyrimeve dhe thjeshtimi i procedurave të deklarimit të pagesës; përmirësimi në mbledhjen dhe analizën e informacionit;

- Rritja e cilësisë së shërbimit për tatimpaguesit dhe e besueshmërisë ndaj tyre, duke përmirësuar në këtë mënyrë klimën e biznesit;

- Fuqizimi i performancës, i menaxhimit të kontrollit dhe i auditimit të brendshëm në administratat tatimore e doganore, përmes hetimeve të pavarura dhe procedurave ankimore;

- Përmirësimi i menaxhimit të burimeve njerëzore në administratat tatimore dhe doganore;

- Informatizimi i plotë i dy administratave.

Modernizimi i menaxhimit të borxhit publik. Aktiviteti i borxhit publik mbështet strategjinë, nëpërmjet zhvillimit të tregut financiar të brendshëm dhe hyrjes në tregun ndërkombëtar të kapitaleve. Përbërësit kryesorë të kësaj politike janë:

- Menaxhimi i rreziqeve të huamarrjes së brendshëm dhe të kostos së saj duke zgjatur periudhën e maturimit të huamarrjes së brendshme dhe peshën specifike të borxhit me maturim afatgjatë;

- Krijimi i një strukture më të mirë midis borxhit të brendshëm dhe borxhit të jashtëm, duke rritur peshen specifike të borxhit të jashtëm nëpërmjet hyrjes në tregun e Eurobonove;

- Krijimi i një sistemi të integruar për menaxhimin e borxhit dhe fuqizimi i kapacitetit profesional e teknologjik të Drejtorisë së Përgjithshme të Borxhit për kryerjen e analizave të rrezikut dhe të qëndrueshmërisë.

Sfidat ekonomike

Sfidat kryesore me të cilat përballet ky sektor janë të shumta dhe ndër to mund të përmendim: pëmirësimi i klimës së biznesit, thjeshtimi dhe ulja e kostos së regjistrimit dhe licensimit të biznesit, ulja e informalitetit dhe sigurimi i konkurrencës së ndershme, edukimi dhe kualifikimi i burimeve njerëzore, përmes aplikimit të standarteve që nxisin të mësuarit, inovacionin dhe shpirtin krijues në biznes. Rritja e mundësive të ekonomisë shqiptare për t’u përshtatur në një logjikë internacionalizimi dhe integrimi në tregjet ndërkombëtare, kërkon diversifikimin e produkteve dhe shërbimeve ekzistuese, si dhe krijimin e produkteve me vlerë të shtuar më të lartë. Politikat e këtij sektori kërkojnë bashkërendim midis të gjitha institucioneve, si dhe renditjen sipas përparësive të masave konkrete, si një garanci për zbatimin me eficensë të tyre.

Imazhi i Shqipërisë si një vend destinacioni për investime është ende i dobët, sipas klasifikimeve ndërkombëtare të cilave u është bërë një publicitet i madh, si Indeksi Botëror i Konkurrueshmërisë i Forumit Ekonomik Botëror apo Sondazhi i Bizneseve i Bankës Botërore.

Vizioni është një rritje ekonomike e qëndrueshme, produktivitet dhe konkurrueshmëri më të lartë, nëpërmjet zhvillimit dinamik të sipërmarrjes, nxitjes së investimeve, shfrytëzimit më të mirë të burimeve natyrore, njerëzore dhe financiare.

Përparësitë strategjike dhe politikat

Përsa i përket përmirësimit të klimës së biznesit, qeveria është duke kryer një reformë rregullatore të udhëhequr nga ‘Task Force’, krijuar në tetor 2005 mbështetur në një platformë të miratuar nga Këshilli i Ministrave. Plani i veprimit përcakton fushat kryesore: (1) zhvillimi dhe menaxhimi i reformës rregullatore; (2) përmirësimi i kuadrit ligjor ekzistues duke mënjanuar pengesat e panevojshme në fushat e regjistrimit, licensimit, doganave, taskave, tokës dhe ndërtimit, inspektimit dhe ankimimit administrativ; (3) monitorimi dhe vlerësimi i ndikimit të reformës, duke përfshirë ngritjen e sistemit të vlerësimit të ndikimit rregullator. Kjo reformë do të sigurojë bazën për një mjedis rregullator të qëndrueshëm dhe të parashikueshëm për të rritur konkurrueshmërinë e bizneseve.

Qendra Kombëtare e Regjistrimit, e cila u krijua në shtator 2007, është një agjenci e pavarur, misioni i së cilës është që të sigurojë në një kohë të shkurtër regjistrimin e biznesit nëpërmjet ‘one-stop-shop’ (një zyrë e vetme për kryerjen e të gjitha veprimeve) duke mbajtur një Regjistër Tregtar të unifikuar, si bazë të dhënash elektronike. Qendra Kombëtare e Regjistrimit do të realizojë regjistrimin e njëkohshëm të biznesit edhe në regjistrin fiskal, të punës dhe të sigurimeve shoqërore dhe do të jetë operacionale në 29 sportele për paraqitje kërkese nëpër bashki. Në vitet e para të aktivitetit të kësaj qendre do të jetë përparësi fuqizimi i kapaciteteve si dhe konsolidimi i procesit të regjistrimit.

Reforma në sistemin e licensimit synon pakësimin e dokumentacionit dhe shkurtimin e kohës së nevojshme për plotësimin e tij, duke zbatuar parimet e OECD-së për cilësinë rregullatore. Ajo zbaton parime të reja, si:

(1) kalimi nga parakontrolli tek paskontrolli dhe kontrolli i vazhdueshëm; (2) miratimi në heshtje në rastet kur institucionet përgjegjëse nuk përgjigjen në kohë dhe zbatimi i sanksioneve për këto institucione (përgjegjshmëria e administratës)

(3) heqja e të gjitha kërkesave të tepërta për licensimin në një fushë të veçantë. Gjatë viteve të para të zbatimit të reformës do të jetë përparësi monitorimi i shkallës së zbatimit të të gjitha propozimeve për përmirësimin e sistemit të licensimit për të gjitha licensat e lëshuara nga institucionet qendrore.

Qeveria do të shpejtojë përpjekjet për t’u garantuar mjedis të lirë aktorëve në treg dhe për të mënjanuar praktikat antikonkurruese, në përputhje me nenet përkatëse të Marrëveshjes së Stabilizim-Asociimit. Edhe ndërmarrjet publike do t’i nënshtrohen të njëjtave rregulla. Do të fuqizohet Autoriteti i Konkurrencës, i cili do të botojë një raport të rregullt për gjendjen e konkurrencës. Përparësitë janë fuqizimi i strukturave të kontrollit të ndihmës shtetërore (Drejtorisë dhe Komisionit të Ndihmës Shtetërore) dhe sigurimi i transparencës në zbatimin e parimeve bazë të ndihmës shtetërore. Do të përgatitet harta rajonale e ndihmës shtetërore. Po kështu, Qeveria do të punojë në lidhje me zotimet për tregun e brendshëm, që rrjedhin nga Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit, siç është lëvizja e lirë e mallrave (në veçanti, çështjet që lidhen me standardizimin dhe certifikimin, akreditimin e metrologjinë).

Në fushën e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, politikat e synuara ndjekin Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit dhe Kartën Europiane për Ndërmarrjet e Vogla dhe të Mesme. Objektivat kryesore janë:

􀂃 Harmonizimi me strategjitë sektoriale që kanë një impakt në këtë sektor, zhvillimi i një kulture sipërmarrjeje përmes futjes së koncepteve të sipërmarrjes në programet mësimore në të gjitha nivelet arsimore (sidomos në shkollat profesionale) dhe zbatimi i kurseve të trajnimit për të rinjtë, të cilët kërkojnë të hapin një biznes

􀂃 Mbështetja për zhvillimin e biznesit përmes hapjes së ‘sporteleve me një ndalesë’ për regjistrimin, unifikimi i kritereve të certifikimit dhe procedurave në nivel qendror e vendor, përgatitja e një kuadri të vlerësimit të ndikimit rregullator, dhe përmirësimi i cilësisë së shërbimeve të biznesit, duke përfshirë njohjen e firmave me sistemet e cilësisë dhe lehtësimi i transferimit të teknologjisë

􀂃 Përmirësimi i mbështetjes financiare përmes mbështetjes së institucioneve të mikrokredisë, fondit të garantimit të kredive, si dhe përdorimit të instrumenteve të tjera financiare, si ‘factoring’ (shitblerjes së borxheve me komisioner) dhe ‘leasing’ (qira financiare)

􀂃 Sigurimi i transparencës së vendimeve, veprimeve dhe masave të ndërmarra që ndikojnë në mjedisin e biznesit, sigurimi i konkurrencës së ndershme dhe mbështetja e integrimit të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme në tregun ndërkombëtar

Në lidhje me eksportet, qëllimi është ruajtja e ritmit të rritjes së eksportit të mallrave mbi 13-15% në vitet e para, rritja e kontributit të sektorit të eksporteve në rritjen e PBB-se duke arritur në 14% e PBB-së në vitin 2013, dhe përmirësimi i bilancit tregtar, përmes rritjes së eksporteve dhe

Liria ekonomike e “Shqipërisë, 1 euro”[26]

Debati për projektin “Shqipëria, 1 euro” po shndërrohet në një debat me mbingarkesa midis qeverisë, opozitës dhe grupeve të interesit. Ndoshta një diskutim transparent paraprak do të kishte reduktuar sforcimin e radhës së përfaqësuesve të qeverisë për të mbrojtur, më shumë se sa për ta sqaruar në thelb këtë iniciativë. Krijimi i një ambienti sa më nxitës, lehtësimi. dhe nxitja e investimeve private, rritja e aftësisë thithëse të investimeve të huaja në funksion të përmirësimit strukturor të ekonomisë shqiptare, rritja e aftësisë konkurruese në tregje që bëhet gjithnjë e më globale, por gjithnjë e më konkurruese, do të duhet të pranohen si sfida jo të lehta dhe jo të përkohshme dhe aq më pak spontane dhe të paintegruara.

Debatet e eksperiencave të ndryshme në asnjë rast nuk kanë dhënë receta të gatshme për sfidat e integrimit dhe globalizimit, por njëkohësisht janë zhvilluar gjithnjë e më shumë teoritë mbi faktorët e rritjes ekonomike. Gjithmonë e më shumë është theksuar se çdo “road map” do të ishte e paplotë pa identifikimin dhe mbajtjen parasysh të faktorëve specifike të çdo vendi.

Në këtë debat një rëndësi të veçantë i jepet impaktit të lirisë ekonomike në sfidat që kanë vendet tona në faza të ndryshme të zhvillimit të ekonomik. Rëndësia e këtij faktori, konstatohet edhe në faktin që në botë llogaritet dhe publikohet çdo vit indeksi i lirisë ekonomike.

Indeksi i lirisë ekonomike i bashkuar me: indeksin e perceptimit të korrupsionit, indeksin e kapitalit njerëzor, indeksin e performancës së investimeve të huaja, indeksin e konkurrencës dhe treguesit e lehtësimit të biznesit, krijojnë një kuadër më të plotë të prioriteteve të një vendi dhe të tendencave në ekonomitë e tyre duke qenë njëkohësisht një sistem referimi edhe për komunitetin e biznesit.

Sipas këtij indeksi, ekonomitë e vendeve të ndryshme grupohen në: ekonomi të lira dhe ky indeks për këtë grup ka vlerën nga 1 në 1.99; në ekonomi përgjithësisht të lira me indeks nga 2 në 2.99; në ekonomi përgjithësisht jo të lira me indeks 3 në 3.99 dhe ekonomi jo të lira (të shtypura) me indeks nga 4-5.

Po të kemi parasysh objektivat e iniciativës “Shqipëria, 1 euro” dhe elementët përbërës të indeksit të lirisë ekonomike do të duhet të debatojmë ndaj faktorëve që mund ta bëjnë këtë iniciativë një realitet ekonomik më shumë se sa një reklame politike .

Sipas nivelit të indeksit të lirisë ekonomike (2.75) ekonomia shqiptare klasifikohet përgjithësisht e lirë. Ky tregues është më i mirë edhe se Rumania e Bulgaria, të cilat janë vende kandidate për t’u anëtarësuar në BE në vitet 2007-2008. Po kështu Shqipëria paraqitet më mirë edhe me treguesin e lirisë ekonomike për investimet e huaja, ku niveli 2.00, është më i mirë se vendet e tjera të rajonit. Është për t’u theksuar se ky tregues ka qenë i tillë për disa vite me radhe, ndërsa niveli i investimeve të huaja duket se është penguar nga shumë faktorë të tjerë. Këtu përfshihen: mungesa e stabiliteti politik, kriza ekonomike e viteve ‘96-’97, niveli i ulët i infrastrukturës, zhvillimi i telekomunikacionit dhe për më tepër kapitali njerëzor i kualifikuar, i cili do të jetë faktor përcaktues në konkurrencën në rritje.

Elementët e lirisë ekonomike si politikat monetare, ngarkesa fiskale, ndërhyrja qeveritare, sistemi bankar, pagat dhe çmimet tregojnë për rezultate të asaj që vlerësohet – vala e parë e reformave të hapjes së ekonomive tona.

Por elementë të tillë siç janë: tregtia, ambienti rregullator, e drejta e pronës dhe ekonomia informale, janë në nivele që i klasifikojnë si elementë pengues jo vetëm të lirisë ekonomike, por sidomos të sfidave të ardhshme.

Të katër këta elemente janë në nivelin 4.00, çka i klasifikon në grupin më të ulët lirisë ekonomike në grupin e ekonomisë jo të lirë. Të katër këta elementë janë edhe sfidat prioritare të ekonomisë shqiptare në procesin e hapjes dhe integrimit të saj.

Më konkretisht: Tregtia – shkalla e hapjes së ekonomisë shqiptare do të jetë një sfidë jo e lehtë. Procesi i integrimit do të sjelle testimin e aftësisë konkurruese të ekonomisë shqiptare. Pas nënshkrimit të marrëveshjes tregtare me BE, shkalla dhe periudha e hapjes ka marre trajtën e një obligimi konkret.

Nga ana tjetër politika tregtare është një stimul i veçantë për nxitjen e investimeve të huaja në ekonominë shqiptare, çka përbën një nga objektivat kryesore të iniciativës “Shqipëria 1 Euro”. Investimi në ekonominë shqiptare veç rritjes së prodhimit vendas në tregun vendas do të shikohet si një mundësi për tregje të mëdha rajonale që veprojnë si zona të lira tregtare, por edhe për tregje globale. Vitet e fundit është synuar integrimi rajonal i ekonomisë shqiptare (MTL-CEFTA) si paradhoma e testit përpara hapjes ndaj konkurrencës në rritje që do të vij nga integrimi i vendit në BE.

Element i dytë – është ambienti rregullator. Biznesi privat do të jetë gjithnjë e më i rëndësishëm në sfidat tona social-ekonomike por edhe integruese. Privatizimi i disa shërbimeve deri tani publike, veprimi i biznesit privat në disa prej monopoleve natyrore, konflikti i interesave midis dëshirës për të fituar dhe riskut të abuzimit në kushtet e mungesës së konkurrencës, do të rrisë rëndësinë e dobishmërisë dhe efikasitetit të politikave dhe enteve rregullatore. Sa më mirë të funksionojnë politikat dhe entet rregullatore aq më mirë do të tentojë të jetë cilësia e investimeve dhe aq më e mirë do të jetë cilësia e shërbimeve, si edhe mund të mbrohen konsumatorët nga tendencat abuzive të biznesit private në shërbime të tilla siç është furnizimi me energji, ujë, telekom etj. Edhe stabiliteti financiar vepron si një e mirë publike, ndaj kërkohet cilësi në mbikëqyrjen e bankave dhe ndërmjetësit e tjerë financiarë jo bankarë. Ambienti rregullator në tërësinë e elementeve të tij do të duhet të jap një impakt pozitiv dhe të qëndrueshëm në objektivat e iniciativës “Shqipëria, 1 euro”. Në përvojën e zgjerimit të BE është konstatuar një fluks në rritje në investimet e huaja direkt. Siç edhe konstatohet se disa kompani i zhvendosin bizneset e tyre në vende që janë larg procesit të integrimit, sapo vendet e mëparshme anëtarësohen në BE, ku rregullat e biznesit janë më të plota, më të qarta dhe më imponuese.

Elementi i tretë dhe shumë i rëndësishëm është e drejta e pronësisë. Krijimi i një kuadri ligjor të plotë fillon me kushtetutën e vendit ku e drejta e pronës është një nga drejtat themelore kushtetuese dhe e patjetërsueshme. Kushtetuta kufizon rastet e shpronësimit vetëm për interesa publike si edhe detyron shpronësimin vetëm me çmimet e tregut. E drejta e pronësisë është një element i rëndësishëm i kritereve themelore të BE, aq më tepër për vende që vijnë nga ekonomitë e centralizuara ku u mohua e drejta e pronës për rreth 50 vjet. Ky element vlerësohet në të gjitha studimet e institucioneve ndërkombëtare si një nga pengesat kryesore të faktorëve të investimeve private në ekonominë shqiptare.

Iniciativa “Shqipëria, 1 euro” në mos nuk e ka mbajtur parasysh duket se e ka anashkaluar apo injoruar këtë faktor shumë të rëndësishëm. Duket se qeveria është e mirë-çorganizuar në paraqitjen e një programi të pa-integruar ku duhet të bashkohen reduktimi i faktorëve pengues në ekonominë tonë me politikat dhe instrumentet nxitës. Duket se “Shqipëria, 1 euro” do të kërkojë miliona për të identifikuar dhe përgatitur një strategji konkrete dhe të integruar për të sjell realisht një impakt pozitiv.

Elementi i katërt, i cili klasifikohet si një faktor pengues i impakteve pozitive të lirisë ekonomike është tregu infomal. Përmasat e tij, faktorët që e ushqejnë, politikat që e orientojnë drejt tregut formal do të duhet të jenë të përfshira qartësisht në strategjitë e integruara të zhvillimit. Nëse deri diku “pranohet” impakti i ekonomisë informale në reduktimin e problemeve sociale për grupe të caktuar, ai në çdo rast ka një impakt negativ në trajtën e konkurrencës informale ndaj bizneseve private. Sot kanë marrë prioritet politikat dhe instrumentet që ndihmojnë shndërrimin e tregut informal në treg formal, se sa thjeshtë objektiva 100 ditore të zhdukjes së tregut informal.

Kriteret seleksionuese dhe proceset përzgjedhëse nëse do të jenë pa transparencën e nevojshme, mosqartësimi i fondeve të tokës për kompensimin e pronarëve dhe zhbllokimi i kthimit dhe kompensimit te pronave, mosqartësimi i mundësive reale përfituese të komunitetit biznes që vepron për disa vjet në Shqipëri dhe që ka krijuar mijëra vende pune, fillimi i punës reale jo paraprakisht por pas prezantimit të iniciativës, mos testimi i elementëve përbërës të iniciativës përpara paraqitjes së saj publike, mbeten disa arsye për këtë debat, i cili në thelb kërkon që impakti të jetë sa më pozitiv dhe sa më afatgjatë.

Mbetet të vlerësohet nëse kjo iniciative në thelbin e saj do të jetë thjesht një koperturë mediatike dhe pastaj ligjore për projekte spontane të kompanive spontane, të premtuara paraprakisht dhe të “lodhura” në sirtarët partiake të ndërmjetësve politike.

Në këtë rast ajo që do të vlente realisht më pak se një euro do të ishte keqqeverisja e vendit, ku situatat e vështira politike duket se tentohet të mbulohen dhe zbukurohen me politika, programe dhe premtime ku fshihen zerot që i japin vlerën reale përfitimeve abuzive qofshin këto politiko-partiake apo personalo-politiko-financiare.

Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim

Zëvendësimit të importit nga prodhimi vendas, duke arritur në vitin 2013 raportet: 1 njësi eksport me 2 njësi import. Politika e nxitjes së eksporteve përfshin:

􀂃 Masa legjislative, kryesisht për harmonizimin e ligjeve dhe rregullave në lidhje me financimin, prodhimin dhe shitjen e mallrave të prodhuara në Shqipëri, në përputhje me standardet e Bashkimit Europian dhe të Organizatës Botërore të Tregtisë;

􀂃 Masa institucionale, të tilla si krijimi i fondit të konkurrueshmërisë, krijimi i fondit shtetëror të garantimit të kredive të eksportit, krijimi i një shërbimi publik për novacionet dhe transferimin e teknologjisë, konsolidimi dhe ndërtimi i institucioneve shtetërore dhe private për vlerësimin dhe certifikimin e cilësisë së produkteve dhe shërbimeve, të tilla si lëndët e para, kushtet e prodhimit, manipulimit deri në kushtet e ruajtjes dhe konsumit të tyre (metrologjisë-kalibrimit, standardet, konformitetit, akreditimit, analizave laboratorike e mikrobiologjike, kodifikimit);

􀂃 Masa të tjera, si krijimi i qendrave të grumbullimit (për përpunimin, standardizimin, ambalazhimin dhe shpërndarjen në treg) për mbështetje të aktivitetit agro-industrial, për të nxitur shoqatat e prodhuesve dhe për t’i shtuar vlerën prodhimit bujqësor dhe ndërtimi i qendrave të përpunimit të eksporteve;

􀂃 Promovimi i avantazheve konkurruese; rritja e kapacitetit të prodhimit të sektorëve eksportues, si dhe shtimi i gamës së sektorëve dhe artikujve të rinj për eksport, sidomos në drejtim të mineraleve të reja, artikujve bujqësorë dhe agro-përpunimit; nxitja e vendosjes së prodhimit me fason drejt zonave që kanë papunësi të lartë dhe mundësi zhvillimi të kufizuar;

Politika për tregtinë, në përgjithësi, do të vazhdojë të përcaktohet nga zbatimi i parimeve të Organizatës Botërore të Tregtisë dhe i angazhimeve të Marrëveshjes së Përkohshme. Në dhjetor 2006 Shqipëria, së bashku me vendet e rajonit, i zëvendësoi marrëveshjet dypalëshe me një marrëveshje të vetme të tregtisë së lirë përmes ndryshimeve e shtesave dhe një zgjatjeje të Marrëveshjes për Tregtinë e Lirë në Europën Qendrore, e cila do të vërë në jetë një liberalizim të mëtejshëm të tregtisë.

Politika për nxitjen e investimeve të huaja të drejtpërdrejta është e lidhur me imazhin e përgjithshëm të Shqipërisë përpara investuesve të mundshëm, e cila ka të bëjë si me aktivitetet promocionale ashtu edhe me politikat për klimën e biznesit. Masat që do të ndërmerren për të nxitur investimet e huaja të drejtpërdrejta janë:

􀂃 Zbatimi i ligjit për koncesionet dhe i nismës “Shqipëria një euro”, e parashikuar në këtë ligji, e cila përfshin një paketë asetesh dhe shërbimesh, që shteti u ofron investitorëve të huaj me një çmim simbolik; zhvillimi i projekteve të investimit në partnership me sektorin privat si dhe zbatimi i skemave koncesionare

􀂃 Përmirësimi i klimës së biznesit, infrastrukturës fizike, shërbimeve utilitare si dhe i kuadrit regullator që ndikon direkt në uljen e kostos së investimit; vendosja e konkurrencës dhe eliminimi i informalitetit në ekonomi; garantimi i të drejtave pronësore dhe zgjidhja e konflikteve të trashëguara; liberalizimi i procedurave për hyrjen në treg

􀂃 Stimulimi i krijimit të parqeve dhe zonave industriale; krijimi i industrive të reja nga investimet e brendshme, të cilat do të kenë efekt tërheqës për kapitalin e huaj

􀂃 Zhvillimi i teknologjisë së informacionit në qendrat urbane dhe më pas në zonat lokale e rurale dhe shpërndarja e shërbimeve të telekomunikacionit dhe internetit në thellësi të rajoneve më pak të zhvilluara

􀂃 Përshpejtimi i procesit të privatizimeve, sidomos në sektorët strategjikë, si sektori elektroenergjetik, sektori i naftë-gazit dhe sektori i transportit

􀂃 Nxitja e investimeve të huaja të drejtpërdrejta në sektorë të veçantë si industria e këpucëve dhe veshjeve, biznesi i shërbimeve dhe i materialeve të ndërtimit

Politikat në fushën e zhvillimit industrial janë: investime në teknologji; rritja e konkurrueshmërisë, modernizimi, diversifikimi dhe specializimi në tregjet e hapura; sigurimi i informacionit të nevojshëm për shfrytëzimin e burimeve të lëndëve të para dhe zhvillimit industrial; zhvillimi i shërbimit të informacionit dhe i nxitjeve për sektorët industrialë (Fondi i Garancisë, krijimi i një fondi zhvillimi për teknologjitë e avancuara) dhe përgatitja e programeve të ristrukturimit, ashtu siç kërkohet nga Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit.

Objektivat për industrinë minerare janë: vlerësimi i potencialit mineral-mbajtës të vendit; futja në qarkullim me efektivitet ekonomik i grup-mineraleve tradicionale e të reja, dhe promovimi i tyre; rritja e gamës së mineraleve në qarkullim dhe shfrytëzimi i plotë e racional i tyre.

Shqipëria përballë EURO-s

Ndër ekspertët financiar në Shqipëri ka ngjallur shpeshherë diskutim ideja e zëvëndësimit të monedhës kombëtare, lekut, me monedhën europiane, euron. Në fakt, proçesi i kalimit nga leku tek euro, është një pjesë të synimit të Shqipërisë për anëtarësim në BE. Por kjo bëhet faktike nëse përmbushen disa kushte të zhvillimeve të brendshme ekonomike. Vendi duhet të modelojë ato politika makroekonomike, të cilat sigurojnë një funksionim të administratës fiskale, përmbushjen e disa parametrave që kanë të bëjnë me menaxhimin e borxhit publik dhe përgatitjen psikologjike të nevojshme për këtë qëllim.

Kur shtetet anëtare të BE-së hoqën dorë nga monedhat e tyre kombëtare dhe pranuan euron, fillimisht u panë shumë efekte negative, sidomos tek vendet me rendiment më të ulët ekonomik. Por natyrshëm ato u bënë më atraktive për investimet e huaja, u bënë më të menaxhueshme nga pikëpamja e kontrollit të inflacionit dhe të politikave të bankës qëndrore.

Për ta konkretizuar këtë ide në Shqipëri e rëndësishme është që fillimisht të bëhet një studim i posaçëm, i cili duhet të nxjerrë përfundimin nëse duhet të bëhet ose jo shndërrimi i monedhës kombëtare në euro. Dhe pas kësaj nëse studimi arrin në konkluzionin se kjo ka leverdi, atëhere ndiqet një strategji e posaçme për procedurat dhe afatet e realizimit të këtij akti.

Shqipëria ende ka nevojë dhe për shumë vite për monedhën e saj kombëtare, lekun. Kjo për hir të zhvillimit të saj, që të jetë e lirshme në përdorimin e politikave monetare. Për zhvillimin e shpejtë të ekonnomisë kombëtare dhe për zvogëlimin e ndryshimit që ne kemi me vendet e zhvilluara të BE-së. Dhe këtë e bën të mundur pasja në dorë e një monedhe kombëtare. Shqipëria u prek në mënyrë relative më pak se vendet e tjera nga kriza globale financiare. Dhe një nga arësyet ishte fakti se ishte pikërisht monedha kombëtare, leku, që zbuti në mënyrë të ndjeshme pasojat e krizës ndërkombëtare. Kjo në një mënyrë më të dukshme se vëndet e tjera rreth nesh, që kishin euro në përdorim.

Aktualisht leku eshtë ende me mjaft vlerë për Shqipërinë dhe shqiptarët, dhe duhet menaxhuar me kujdes gjithmonë në funksion të zhvillimit të qëndrueshëm të ekonomisë kombëtare dhe mirëqënies së qytetarëve. Ndër faktorët se pse vendi ynë nuk është gati për zëvëndësimin e monedhës kombëtare është edhe nga problematika fiskale që ka, deficitit tregtar, deficiti në bilancin e pagesave, defiçiti fiskal, borxhi i jashtëm, borxhi i brendshëm, etj. Pa i sjellë këto parametra në kuota të tilla, siç i standardizon Banka Europiane Qendrore, Shqipëria natyrisht që nuk mund të jetë pjesë e zonës së euros.

Tashmë nuk përbën ndonjë të re fakti, që pjesa më e madhe tregtisë së jashtme zhvillohet me vendet e Eurozonës, ashtu sikurse dhe pjesa më e madhe e ndihmave financiare dhe e kredive, që i janë akorduar Shqipërisë nga BE-ja, janë në Euro.

Po kështu dhe të hyrat valutore nga emigracioni, për aq kohë sa dërguesit e tyre, në pjesën më të madhe janë të vendosur në Greqi, Itali dhe Gjermani, janë të shprehura në Euro. Në këtë kuptim, megjithë “një simpati” të shqiptarëve ndaj monedhës amerikane, siç vihet re, një pjesë e mirë e hyrjeve valutore është e shprehur në Euro.

Në këtë mënyrë, ekonomia e vendit tonë është e përballur me një lloj rreziku, që ka të bëjë me ecurinë e këmbimit të monedhës evropiane me monedhat e tjera të huaja ashtu sikurse dhe me vetë Lekun Shqiptar. Një ulje e vlerës së monedhës evropiane në raport me Lekun do të bënte që, për një njësi import malli, tregtari shqiptar të paguajë më pak lekë, e për rrjedhim edhe presioni i çmimeve të importit mbi zhvillimet e brendshme do të ishte më i zbutur.

Anasjelltas, në qoftë se tregtarit shqiptar do t’i duhej që për një njësi Euroje të paguajë më shumë se një ditë më parë kuptohet, që ai do të korrigjojë të gjitha çmimet e shitjes në lekë, me tendencën për t’i rritur ato.

Përmbledhje dhe përfundime

Shqipëria po bëhet gati që të liberalizojë vizat me vendet e Shengenit të Bashkimit Europian dhe në këtë mënyrë janë rritur dhe detyrimet e qeverisë, për një rritje ekonomike të qëndrueshme dhe në vazhdim. Por cilat janë të mirat ekonomike që do të përfitojë vendi ynë.

Ekspertët e ekonomisë, në vend ndajnë të njëjtin mendim lidhur me efektet pozitive që do të japë liberalizimi i vizave në ekonominë shqiptare, duke e vlerësuar këtë proces si një hap të rëndësishëm në çlirimin psikologjik të shqiptarëve për të lëvizur lirshëm në vendet e Bashkimit Evropian dhe gradualisht integrimin e ekonomisë shqiptare me atë evropiane.

Procesi i liberalizimit të vizave të Shqipërisë me vendet anëtare të Bashkimit Evropian do të shënojë së pari arritjen e një synimi lidhur me një nga të drejtat më themelore, lirinë e lëvizjes. Një arritje e tillë do të ketë efekte pozitive psikologjike dhe reale që ushqejnë njeri tjetrin. Efekti psikologjik do të jetë në radhë të parë mbi vetë shqiptarët, individualisht dhe kolektivisht, theksoi ai, duke nënvizuar se në një farë mënyre do të çlirohemi nga një ndjesi e margjinalizimit që shoqëron çdo shqiptar përgjatë gjithë procesit të aplikimit për një vizë e deri në pikat kufitare, tokësore, portet apo aeroportet e vendeve evropiane.

Ndërkohë që efekti i tretë, psikologjik, është që edhe vetë nëpunësit shqiptarë do të fitojnë më shumë respekt për detyrën e tyre, rregullat për të cilat kujdesen për t’u zbatuar dhe institucionet për të cilat punojnë. Këto efekte pozitive do të shndërrohen në efekte reale të ndryshimit të sjelljes drejt, më korrekte dhe më pak informale të vetë shqiptareve dhe institucioneve shqiptare. Pra modernizim dhe normalizim në standarde evropiane të sjelljes dhe veprimtarisë.

Përmirësimi i imazhit do të thotë se në rrethana të tjera të barabarta, rritet probabiliteti që një tregtar të mendojë më shumë për mundësira tregtie me Shqipërinë, një investitor po kështu, por edhe një vizitor a turist po kështu.

Liberalizimi i vizave patjetër që do të sjellë çlirimin psikologjik të shqiptarëve, që në një farë mënyre kanë kohë që vuajnë nga izolimet e shumëfishta, herë të brendshme e herë të jashtme dhe “rënia” e kufijve do të thotë një rritje e lëvizjes së lirë dhe mbi të gjitha i jep shoqërisë shqiptare një status të barabartë me bashkësinë evropiane dhe perëndimore.

Integrimi mbetet një indikator me impakt shumë pozitiv në ekonomitë e brendshme. Integrimi evropian heq çdo barrierë fiskale, doganore dhe shkëmbimi tregtar është në favor të të gjitha palëve.

Të gjitha vendet pas integrimit kanë shënuar tregues pozitiv në ekonomitë e tyre, ndërkohë që integrimi i Shqipërisë, mendon ai, duhet të shoqërohet edhe me një model të ri zhvillimi ekonomik, që duhet të inkurajojë disa sektorë me politika fiskale e subvencionim, të cilat duhet të bëhen konkurruese për të pushtuar tregjet e vendeve të tjera. Pra duhet të konkurrojmë me ato sektorë ku ka avantazhe.

Por ka dhe analistë që i shikojnë pak me skepticizën efektet pozitive në ekonominë shqiptare.

Sipas tyre, liberalizimi i vizave do të ulë fuqinë punëtore në sektorin e fasonëve, si një nga industritë eksportuese më të rëndësishme të ekonomisë së vendit, pasi tregu i punës do të synojë punën sezonale në vendet e BE-së, si rezultat i pagave më të larta se në Shqipëri. Ata thonë se, çlirimi nga makthi izolim do të nxisë lëvizjen e lirë të shqiptarëve dhe do te përmirësojë shkëmbimet tregtare.

BIBLIOGRAFI

1. Zgjerimi i kufinjëve të jashtëm të BE, dimensioni rajonal

2. Grup autorësh – Tiranë – 2005

3. Integrimi Europian dhe perspektiva e pranimit të Shqipërisë

4. Mirela Bogdani dhe Joh Loghlin – Tiranë – 2009

5. Bashkimi Europian, Ideja, Integrimi, Identiteti dhe e Ardhmja

6. Paskal Milo – Tiranë – 2002

7. Evropa – Institucionet e Bashkimit Europia – Botimi i Pestë – Yves Doutriaux – Christian Lequesne – Tiranë – 2007

8. http//europa.eu.int

9. Fjalimi i Churchill-it më 19 shtator 1946, në Zyrih. http://europa-web.de/europa/02wwswww/202histo/churchil.htm

10. Revista Klan, Nr 323, faqe 21, 7 shtator 2003 – Xhafo E, “Ne dhe BE”

11. Diplomacia – Henri Kissinger – Tiranë 2001

12. “Dimensioni shqiptar i integrimit” – Ermelinda Meksi ish-ministre për integrimin europian

13. Romano Prodi, President i Komisionit Europian. Fjalim në parlamentin shpiptar, Janar 2003

14. http://mie.gov.al/ – Strukturat e përbashkëta BE-Shqipëri, pas hyrjes në fuqi të MSA.

15. Shqipëria, sfida për integrimin në BE – Freizer Kameron

16. Ballkani, tre përmasa të sigurisë – Janush Bugajski

17. Studimi i ekonomisë-Libri Universitar 1993,f.72. – T. Mings

18. http://www.wikipedia.org

19. Contemporary Europe.UK, 1996, f.38 – D.Edye & V.Lintner

20. INSTAT

21. Ministria e Financave

22. Fondi Monetar Ndërkombëtar

23. Banka e Shqipërisë

24. Arben Malaj, 22 gusht 2006, Analizë – Gazeta Panorama

[1] (http//europa.eu.int),

[2] . (Xhafo E, “Ne dhe BE”, Revista Klan, Nr 323, faqe 21, 7 shtator 2003).

[3] Paskal Milo, Bashkimi Evropian-Ideja, Integrimi, Identiteti, Eardhmja. Fq. 35

[4] Fjalimi i Churchill-it më 19 shtator 1946, në Zyrih. http:// europa-ëeb.de/europa/02ëësëëë/202histo/churchil.htm

[5] Paskal Milo, Bashkimi Evropian-Ideja, Integrimi, Identiteti, Eardhmja. Fq. 34.

[6] Paskal Milo, Bashkimi Evropian-Ideja, Integrimi, Identiteti, E ardhmja. Fq 44-45 Tiranë 2002

[7] Paskal Milo, Bashkimi Evropian-Ideja, Integrimi, Identiteti, E ardhmja. Fq 174. Tiranë 2002

[8] Y, Doutriaux – C. Lequesne. Institucionet e Bashkimit Evropian. Fq 41.Tiranë. 2007

[9] Y, Doutriaux – C. Lequesne. Institucionet e Bashkimit Evropian. Fq 78-83.Tiranë. 2007

[10] Marrëveshja e Shengenit, fillimisht ndërqeveritare dhe jo pjesë e traktateve të BE-së u përfshi në Traktatin e Amsterdamit më 1997. Sipas M. Anderson dhe E. Bort The Borders of the Europian Union. Basingstoke , 2001

[11] E. Meksi ish-ministre për integrimin europian. “Dimensioni shqiptar i integrimit”

[12] PHARE – Poland and Hungary Aid for the Reconstruction of the Economy – ndihma për rindërtimin e ekonomisë së Polonisë dhe Hungarisë, por më vonë u shtri edhe në vende të tjera të Europës Qendrore dhe Lindore.”The report on the evolution of PHARE Partnership Program” Komisoni Europian, DG IA, Dhjetor 1998

[13] E. Meksi ish-ministre për integrimin europian. “Dimensioni shqiptar i integrimit”

[14] E Meksi, po aty.

[15] Romano Prodi, President i Komisionit Europian. Fjalim në parlamentin shpiptar, janar 03

[16] E Meksi, po aty.

[17] Romano Prodi, po aty.

[18] Strukturat e përbashkëta BE-Shqipëri, pas hyrjes në fuqi të MSA. http://mie.gov.al/#

[19] T.Mings-Studimi i ekonomisë-Libri Universitar 1993,f.72.

[20] D.Edye & V.Lintner-Contemporary Europe.UK, 1996, f.38

[21] ëikipedia.org/

[22] http://mie.gov.al/?fq=brenda&d=7&gj=gj1&kid=87

[23]mie.gov.al

[24] http://mie.gov.al

[25] Groëth in the Central and Eastern European Countries of the European Union, IMF Oçasional Paper 252, 2006

[26] Analizë e ish-ministrit të Financave, Arben Malaj, 22 gusht 2006, Gazeta Panorama

About these ads
  1. #1 nga ONNAONNA më Dhjetor 2, 2013 - 4:48 pm

    E DUAM SHQIPERINE SI GJITHE EVROPEN :)

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Log Out / Ndryshoje )

Figurë Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Log Out / Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Log Out / Ndryshoje )

Google+ photo

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Google+. Log Out / Ndryshoje )

Po lidhet me %s

Ndiqe

Merreni çdo postim të ri drejt e te email-et tuaja.

%d bloggers like this: